Etiquetas

Mostrando entradas con la etiqueta F. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta F. Mostrar todas las entradas

10 mayo 2026

FELICITAS FERNÁNDEZ CADÓRNIGA

Felicitas Fernández Cadórniga, nacida no Barco de Valdeorras, estivo sometida a un proceso xudicial sumarísimo no ano 1952. De novo unha muller como escudo dos homes que loitaron contra a ditadura.

O proceso xudicial tivo lugar en Ourense en novembro de 1952 e centrouse Felicitas Fernández Cadorniga e a súa sobriña Milagros Fernández, ambas as dúas naturais de o Barco de Valdeoras. Felicitas, que era xornaleira e sabía ler e escribir, mantiña unha relación sentimental con Jesús Quiroga (cualificado como "bandoleiro") desde antes de 1941. Por este motivo, Felicitas xa fora xulgada nese mesmo ano na Causa nº 3 de 1941.

Pola súa banda, Milagros Fernández vivía coa súa tía desde 1941, ano no que quedou orfa de pai e nai con tan só 11 anos. Debido a esta convivencia, Milagros era consciente da vida marital que a súa tía mantiña co fuxitivo e das actividades deste.

Tras o regreso de Jesús Quiroga á zona, Felicitas volveu acollelo no seu domicilio, dándolle aloxamento e comida, e retomando a vida en común. Esta situación prolongouse ata o 19 de agosto de 1952, día en que Quiroga morreu nun enfrontamento armado coas forzas da Garda Civil. Tras o tiroteo, Felicitas foi detida de inmediato.

O Consello de Guerra baseou a acusación no Decreto-Lei do 18 de abril de 1947, especificamente no seu artigo 6º, que castigaba o auxilio a partidas armadas dedicadas ao bandidaxe.

A Fiscalía solicitou inicialmente penas de seis anos de prisión para Felicitas e seis meses e un día para Milagros. A Defensa avogou pola libre absolución de ambas as dúas, argumentando que non eran responsables criminalmente dos feitos imputados.

O tribunal ditou sentenza o 25 de novembro de 1952, resolvendo o seguinte:

Condena para Felicitas Fernández Cadorniga que foi considerada autora dun delito de auxilio a compoñentes de partidas armadas. Impúxoselle unha pena de tres anos de prisión menor, coa suspensión de cargos públicos e dereito de sufraxio. Recoñecéuselle o tempo pasado en prisión preventiva para o cumprimento da condena.

En relación a Milagros, o tribunal decidiu absolvela libremente. Para isto, tivo en conta a relación de dependencia familiar absoluta que tiña cara á súa tía e o feito de que fora menor de idade durante a maior parte do tempo en que ocorreron os feitos.

A sentenza foi ratificada na Coruña polo Auditor de Guerra o 2 de decembro e aprobada finalmente polo Capitán Xeral da rexión o 5 de decembro de 1952. O proceso concluíu coa remisión destes documentos á Prisión Provincial de Ourense o 9 de decembro dese mesmo ano.

Fonte: A.H.P.Ou: Expediente persoal da reclusa Felicitas Fernández Cadórniga, 1.3.2.9.2.2.1.1.//24054/008

05 abril 2026

PASTORA FERRÍN MOREIRAS

(Imaxe recreada)
(Entrada suxeita a publicación un libro. Todas as universitarias citadas no blog van ser recollidas no libro da autora do blog e están rexistradas coa propiedade intelectual. Non se permite copia.

Pastora Ferrín Moreiras naceu en Ourense o 30 de marzo de 1907. Destaca como unha figura representativa da incorporación da muller galega á educación superior e ao ámbito das ciencias.

Era a maior das fillas de Pastora Moreiras e Antonio Ferrín. A súa traxectoria académica estivo marcada polo ambiente familiar que propiciou que as fillas estudasen unha carreira universitaria.

Tras rematar os estudos de secundaria matriculouse en 1939 na Facultade de Ciencias da Universidade de Santiago. O seu acceso viuse facilitado pola súa condición de familia numerosa, o que lle permitiu gozar de matrícula gratuíta. Acadou o título de licenciatura en 1943.[1]

A continuación inscríbese na Facultade de Farmacia licenciándose no ano 1947. Logo disto, a súa carreira docente estivo vencellada ás Escolas de Maxisterio de Santiago de Compostela, onde exerceu como profesora de Matemáticas. Tras anos de dedicación na Escola Feminina «Isabel a Católica», un centro situado no casco histórico compostelán e institución de referencia polo elevado nivel de esixencia académica para a formación de mestras, en 1961 concédenlle no concurso de traslados a praza na Escola de Maxisterio masculina «López Ferreiro», centro que debe o seu nome ao cóengo da Catedral de Santiago, historiador e escritor fundamental para o Rexurdimento galego.[2] Así mesmo, Pastora exerceu como inspectora farmacéutica desde 1958 ata 1960, ano en que renunciou.[3]

O feito de que Pastora Ferrín obtivese praza nesta Escola Normal masculina é relevante pois indica a súa capacidade profesional como matemática nun entorno predominamente masculino.

[1] A.H.U.S., Expediente de Ferrín Moreiras, Pastora. Cartapacio 429. Exp. 9. [2] «Profesora de Matemáticas en la Escuela de Magisterio ‘Isabel la Católica’», El Correo gallego, 10 de outubro de 1961, p. 9. [3] ARQUIVO MUNICIPAL DE CERDEDO-COTOBADE, Expediente da inspectora farmacéutica Pastora Ferrín Moreiras (1958-1960), ES.GA.36902.AM.CERCOT.4.GF001.F0004.SF039.S0330.139/27.

01 febrero 2026

ELENA FERREIRO SEGUÍN

Elena Ferreiro, sufriu a prisión incondicional por encubridora, como moitas mulleres anónimas que se arriscaron por axudar a aqueles que eran perseguidos, denunciados, fuxidos. 

Era a parella de Antonio Fernández Vences, mestre de A.T.E.O. rastreado polas forzas de seguridade na ditadura. A Garda Civil foi á búsqueda de Antonio á casa de Elena en Sandiás e ela negou que alí estaba o home a quen buscaban. A continuación transcríbese o informe de xeito literal: (recóllese tal cal está escrito no informe no que hai erros de acentuación)

Don Elias González Barreira, Sargento de Infantería Caballero Mutilado por la Patria Secreatario de la causa número quinientos noventa y siete del año mil novecientos cuarenta y dos....(...)

Certifica: Que en la causa expresada y al folio que respectivamente se expresan aparece un auto que copiado literalmente dice así. Al folio veinticuatro vuelto, obra un auto que dice. AUTO. En Orense a siete de enero de mil novecientos cuarenta y tres. RESULTADO: que el día ventiseis de noviembre del año último, la vecina de Sandianes ELENA FERREIRO SEGUÍN, estaba en su propio domicilio en compañía del huido, ANTONIO FERNÁNDEZ VENCES, con el que segun propia manifestación hace vida marital, y al que ha prestado auxilio y protección en otras ocasiones y que en el día citado consintio y ayudo a que este se fugara de su casa y escapase a la persecución de la Fuerza Publica que se habia presentado para detenerlo. CONSIDERANDO Que los hechos relatados constituyen un delito de auxilio a la rebelión, a los solos efectos de instruccion que sanciona el articulo 240 del Codigo de Justicia Militar y del cual aprece como presunta responsable la encartada ELENA FERREIRO SEGUIN. CONSIDERANDO Que en atención a lo anteriormente consignado se está en el caso de decretar el procesamiento de aquella de acuedo con lo que previene el artículo 421 de dicho texto legal y que dada la naturaleza del hecho la pena que en su dia pudiera responder dada la figura criminosa apuntada procede se decrete la Prisión Incondicional de la misma....(1)

Por que se perseguía ao mestre Antonio Fernández Vences? No seu expediente de responsabilidades atopamos a resposta:

(Fonte: A.P.OU. Expediente de responsabilidades políticas de Antonio Fernández Vences, ES.GA.32054.AHPOU/1.1.5.4.1.2.//7183/30)

En efecto, Antonio, estaba en busca e captura por paradoiro descoñecido. Pero... estivo auxiliado por Elena a que era a súa parella. E, Quen era Elena?

Elena naceu en Sandiás en 1914 e era filla de Luzdivina e de pai descoñecido. Residía no pobo e dedicábase aos labores do campo. A Garda Civil decidiu detela pola sospeita de encubrir ao mestre de Sandiás, Antonio Fernández Vences, do que dicían era comunista polo que supuñan que ela tamén era de ideas esquerdistas. Tamén indicaban que eran convivintes sen estar casados. Conducírona á prisión de Ourense o día 30 de novembro de 1942, tiña 28 anos.

(Fonte: A.P.OU. Expediente persoal da reclusa Elena Ferreiro Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24064/072 (04).)

Cando levaba uns meses no cárcere, en xaneiro de 1943 vai considerarse que Elena Ferreira poida cumprir a pena atenuada, isto é, unha modalidade de prisión provisional consistente en que a privación de liberdade da encausada se leve a cabo na súa casa baixo medidas de vixilancia. Mais, previamente, solicítanse os debidos informes que poidan asegurar que a penada non risque de fuxir. E o informe do Sargento Xefe do posto indicou que podería concedérselle:

En cumplimiento a cuanto me interesa en su atento escrito de fecha 4 del actual, tengo el honor de participar a la autoridad de V., que es juicio del Sargento que suscribo, que no existe razón alguna de alarma social que aconseje la no conveniencia de que la reclusa Elena Ferreiro Seguín, siga en situación de prisión atenuada la resolución del proceso que le instruye el Juzgado Militar nº 3 de Orense, aunque si bien dicha individua es de ideología izquierdista y tiene relaciones ilícitas con el huido Antonio Fernández Vences...(2)

Pero tal petición no foi adiante pois o 1 de febreiro de 1943 o Coronel Xuíz Instrutor, Antonio Fernández Domínguez, ratificou a prisión incondicional de Elena por «auxilio á rebelión». Así que, Elena permaneceu en prisión. 
Tras un ano e algúns meses presa, o día 16 de decembro de 1943 foi citada ás dez horas da mañá, para a celebración do Consello de Guerra que lle vai impor unha condena que se confirma o día 12 de xaneiro de 1944 dun ano de prisión menor. Elena xa levaba no cárcere ese tempo de condena así que, finalmente, recobrou a liberdade en xaneiro de 1944.

(Fonte: A.P.OU. Expediente persoal da reclusa Elena Ferreiro Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24064/072 (20).)

(Fonte: A.P.OU. Expediente persoal da reclusa Elena Ferreiro Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24064/072 (23).)

Foi así como Elena saíu libre, non obstante, trátase unha liberdade vixiada e tivo que asinar un escrito declarando por xuramento onde residiría.  Así, pois, estas mulleres acababan vivindo unha nova prisión. A porta do cárcere abríase, pero a porta da súa vida real quedaba pechada pola sospeita e o medo. 

(1) A.P.OU. Expediente persoal da reclusa Elena Ferreiro Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24064/072 (07); (2) Idem, (08).

05 octubre 2025

CELIA FERNÁNDEZ SEGUÍN

Celia naceu en Coalloso, Xinzo da Limia, en 1915. Era filla de Camilo e Soledad e era irmá de Carmen, Aurora, Francisco e Arturo Fernández Seguín. Estaba casada con Adolindo Pérez e tiñan dous fillos. 

Supostamente foi detida pola ser familiar de Carmen Fernández, súa irmá maior, que moi activa e moi vinculada aos movementos antifranquistas polo que estaba en busca en captura,sendo, finalmente, detida.

Celia entrou no cárcere de Ourense o 1 de febreiro de 1949, xunto coa súa irmá Aurora e os seus irmáns Arturo e Francisco.

(Fonte: Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1947 a 1949. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2244.Libro 2244. (356))

                                (Fonte: Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1947 a 1949.                                                                                          ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2244.Libro 2244. (355))
Celia permanceu no cárcere once meses, recobrou a liberdade o 29 de decembro de 1949.

(Elaboración propia a partir dos expedientes. Expediente persoal da reclusa Celia Fernández Seguín.
ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/055. Caixa 24062/055; Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1947 a 1949.         ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2244.Libro 2244. (355)

14 septiembre 2025

AURORA FERNÁNDEZ SEGUÍN

Era irmá de Carmen Fernández Seguín. Naceu en Cualloso, Xinzo da Limia, e era filla de Camilo e Soledad. Estaba casada con Isaac Lorenzo e tiñan un fillo. O 1 de febreiro de 1949 foi detida pola Garda Civil, e conducida ao cárcere de Ourense, tiña 32 anos.

Unen o seu expediente ao dos seus irmáns, Celia, Arturo e Francisco que tamén foron detidos. A causa principal da detención era por ser irmá de Carmen, directamente vinculada, xa entón, aos movementos de resistencia contra o franquismo. 

(Fonte: Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1947 a 1949. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2244.Libro 2244. (356)).
Permaneceu no cárcere once meses pois foi posta en liberdade por orde do Gobernador Civil o 24 de  decembro de 1949.
(Elaboración propia a partir dos expedientes. Expediente persoal da reclusa Aurora Fernández Seguín.ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/053. Caixa 24062/053. Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1947 a 1949. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2244.Libro 2244. (356))

08 junio 2025

MAURA FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ

Naceu no pobo de San Esteban o 9 de xaneiro de 1886. Fixo o exame de ingreso no Instituto ourensán o 7 de xuño de 1913 cursando tan só dúas materias por oficial. O 13 de agosto de 1914 solicitou unha certificación de traslado para a Escola Normal de León. Aprobou as oposicións de maxisterio en 1917 e comezou traballando nas escolas para nenas da provincia. Estivo na praza de Nogueira, logo na de Vilariño de Couso e, en 1927, déronlle a de Cota en Friol, Lugo, pero, en 1933, xa veu exercer á escola de Vilamartín de Valdeorras. 

Os veciños de Friol lamentaron a marcha da mestra pois tíñanan en grande estima pola súa entrega na ensinanza e polo seu labor coas nenas:

(Fonte: Cota. Friol. (1933, 10 setembro). El Pueblo Gallego, p. 12)

Estando nesta escola foi sancionada  en maio de 1940 pola comisión de depuración co traslado forzoso dentro da provincia e prohibición de solicitar praza nun período de dous anos. Así foi como, dous meses máis tarde, en xuño, enviárona para a escola de Piñor de Cea. 

Vid: Arquivo do Instituto Otero Pedrayo.Expedientes persoais de alumnos iniciados en 1912. (113/2.8).

18 abril 2025

CARMEN FERNÁNDEZ SEGUIN

(Entrada actualizada por revisión de documentos de arquivos.)
Carmen naceu en Coalloso, Sandiás, en novembro de 1905, e faleceu en 1999. Era filla de Camilo e de Soledad e era coñecida como La Atracadora. As súas irmás eran Aurora, Celia e seus irmáns eran Francisco e Arturo. Foi unha política guerrilleira antifranquista de Galicia. Casou con Jesús de Deus, fundador do Partido Comunista de España (PCE) en Sandiás que fuxiu a Portugal na guerra civil. Jesús de Deus viña ocasionalmente a España e nunha delas foi detido e condenado a morte.

Carmen Fernández recolleu o compromiso do seu marido e foi enlace e subministradora de víveres das guerrillas antifranquistas en Galicia. En 1950 marchou a Ávila para establecer contacto cos grupos guerrileros da zona xunto ao seu fillo, Perfecto de Deus. Ambos foron detidos, sendo o seu fillo fusilado e ela condenada en Ourense a 30 anos de cárcere. Pasou 13 anos encarcerada en distintos penais pero estando presa continuou coa actividade clandestina organizando células comunistas nas prisións, colaborando con Mundo Obreiro e levando a cabo distintos tipos de protestas e folgas. 

Unha vez en liberdade trasladouse a Sandiás, onde nunca divulgou as súas actividades fóra dun reducido grupo de familiares.

Revisado o se expediente carcelario pódese ver a traxectoria de Carmen. Segundo a ficha indican dela que tiña o cabelo castaño, pel branca, cellas igual que o cabelo, ollos alaranxados, nariz regular, cara oval e boca pequena. Cando a detiveron tiña 45 anos e estaba viúva e tiña dous fillos varóns. Entra na prisión de Ourense o 22 de maio de 1950 por, segundo ficha de ingreso, "formar parte de una partida de bandoleros":
(Fonte: Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1949 a 1951. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2245. Libro 2245 (304).)
Permaneceu no cárcere de Ourense sete meses durante os cales foi sometida ao Consello de Guerra que se celebrou o 25 de outubro. O 14 de novembro dítase sentenza de 30 anos de reclusión maior e decídese a súa condución a outra prisión central determinándose a de Segovia. 
(Fonte: Expediente persoal da reclusa Carmen Fernández Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/054.Caixa 24062/054 (01)).
O 20 de decembro de 1950 o Director da Prisión de Ourense entregou á Garda Civil a Carmen Fernández para ser trasladada á Prisión Central de Mulleres de Segovia segundo orde da Dirección Xeral de Prisións. O 8 de xaneiro de 1951 notifícase o ingreso en dita prisión.

(Fonte: Expediente persoal da reclusa Carmen Fernández Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/054.Caixa 24062/054 (04)).
(Carmen no cárcere de Segovia)
(Fonte: Expediente persoal da reclusa Carmen Fernández Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/054.Caixa 24062/054 (07)).
Seu fillo, Camilo Dios Fernández, estaba preso no cárcere de A Coruña e enviou varias cartas á súa nai cando esta estaba en prisión, misivas que lle foron entregadas a Carmen.
(Fonte: Expediente persoal da reclusa Carmen Fernández Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/054.Caixa 24062/054 (11)).
Finalmente, oito anos despois, en decembro de 1958 concédenlle o indulto da sexta parte da condena, quedando en 12 anos, e o 13 de decembro de 1961 sae en liberdade condicional.

Hai que dicir que as súas irmás, Aurora e Celia, así como os seus irmáns, Arturo e Francisco, tamén foron detidos e encarcerados aínda que a súa reclusión foi moito menor.

Recollemos nesta entrada o bonito artigo que escribiu Cristina Huete: El País, 21 de marzo de 2011.

Carmen Fernández Seguín (Coalloso, 1905- Sandiás, 1999) se murió a los 93 años en la casa familiar sin abrir la boca. Jamás dijo una palabra sobre su activa participación en la Guerra Civil, ni sobre su condena a muerte, ni sobre sus años de cárcel, ni sobre las vejaciones a las que fue sometida entre rejas, ni sobre el fusilamiento de su hijo mayor. Sencillamente "no hablaba de nada, parecía muda, casi daba miedo".
Clara Aparicio de Dios tiene 20 años y se le hinchan los poros desvelando emocionada la historia callada de su bisabuela paterna. La bisabuela Carmen, que murió cuando ella apenas tenía siete años, le parecía un ser extraño. Hace tres, comenzó a preguntar por ella y ha conseguido hilar una historia -una más de las de miles de vidas ocultas de mujeres singulares- que abre, crujiendo, las páginas pegadas del pasado reciente. Carmen Fernández callaba sus desgracias. Se casó con Jesús de Dios, organizador del Partido Comunista en Sandiás, y se quedó viuda apenas cinco años después. Una viuda viva: hizo suyo el legado político de su compañero y ejerció el activismo ideológico hasta en la cárcel de Alcalá, donde pasó cerca de 10 años, la mayor parte creando células del partido y organizando huelgas. Con represalias, naturalmente.
"A mí me parecía como un sargento, siempre seria, siempre distante, siempre callada", recuerda la bisnieta su mirada de niña a la anciana que posaba con dureza sus ojos sobre la vida. Clara comenzó a interesarse por aquella figura sobria que presidía con su carácter mudo el mundo familiar. Su abuelo -Camilo de Dios , que formó en 1948 el grupo que intentó liberar a los líderes guerrilleros condenados a muerte de la cárcel coruñesa, y también él condenado a muerte, de la que se libró por su corta edad- comenzó a contarle la historia "poco a poco". "Con todo lo que me ha dicho en estos tres años aún no sé nada de nada", lamenta Clara.
"Está claro que la bisabuela tenía muchísimo carácter, mucho genio", tira del hilo de su historia para dar a conocer el esfuerzo y el castigo y el silencio que marcaron la vida de su antepasada y la de muchas otras mujeres anónimas. "Recuerdo que yo le decía a mi madre que me daba miedo y ella me contestaba, 'quita, quita'; decía que eran tonterías mías", recuerda ahora la impresión que le causaba la bisabuela a la que ahora comprende. "Había pasado muchísimo y en casa no se hablaba de eso. Nada. Pero yo ahora quiero saber y quiero que se sepa". A Clara siempre le llamó la atención que esa mujer de carácter vistiera de negro, no de luto. "Incluso se casó también de negro. No sé por qué esa elección, pero siempre fue así".
Los cinco años que Carmen Fernández vivió con su marido los pasó huyendo. Enseguida estalló la guerra y ambos escaparon a Portugal. Considerando que él era el referente comunista en la comarca, no fue fácil. Tuvieron que mediar dos hermanos falangistas del bisabuelo. En esos cinco años de matrimonio, a De Dios le dio tiempo para trabajar en Portugal dedicado al "arreglo de todo tipo de cosas", a regresar esporádicamente a España de forma clandestina, a ser condenado y encarcelado y a recalar en Sandiás, donde murió en la cama. Mientras tanto, Carmen asumió su papel. "Hizo de enlace antes, durante y después de la guerra pasando información y víveres a su marido y a los camaradas", cuenta Clara las "tareas" que forjaron el carácter de la bisabuela.
Ya en 1950, la sobria Carmen Fernández Seguín viajó a Ávila con su hijo mayor, Perfecto, para ponerse en contacto con la agrupación guerrillera de aquella zona. Pero madre e hijo caen en esa operación. Él es fusilado y a ella la ingresan en la cárcel de Ávila, desde donde la trasladan a Ourense. "Aquí la juzgaron y la condenaron a 30 años de cárcel y a muerte, claro", relata Clara los hechos aislados con los que va construyendo la trayectoria política de la adusta antepasada. Solo cumplió 13 años de cárcel. Pero durante ese tiempo, la silenciosa y espartana anciana que intimidaba a la pequeña Clara, organizó células del partido en la prisión, donde llegó a promover huelgas y protestas. "Y la vejaron no sé de qué forma. Porque mi abuelo no ha querido contarme todavía nada de eso".
Fuera de la cárcel la activa militante comunista selló sus labios, pero no dejó de hablar. "Colaboró en Mundo Obrero [el periódico del PCE] y en otras revistas ilegales y panfletos subversivos". Después regresó a Sandiás y allí pasó los últimos años de la dictadura y la democracia mientras llevaba una vida "completamente normal", completamente anónima, en la casa familiar. Como una sombra negra que miraba con crudeza y con una fragilidad tan sobrada de carácter que imponía más que el pelotón que acribilló a su hijo. (1).

(1) Huete, C. (2011, March 24). La sombra muda de la guerrillera. Retrieved April 18, 2025, from El País website: https://elpais.com/diario/2011/03/24/galicia/1300965505_850215.html. 

(Elaboración propia a partir de diferentes fontes. Expediente persoal da reclusa Carmen Fernández Seguín. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.1.//24062/054.Caixa 24062/054; Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1949 a 1951. ES.GA.32054.AHPOU/1.3.2.9.2.2.1.2.2245. Libro 2245 (304
Vid tamén: El PaísEl Mundodos, C. (2024, January 16). guerrilleira antifranquista galega. Retrieved April 18, 2025, from Wikipedia.org website: https://gl.wikipedia.org/wiki/Carmen_Fern%C3%A1ndez_Segu%C3%ADnFotos:Fotografía da entrada extraída de Torres, M. (2015). 508. La sombra muda de la guerrillera. Retrieved April 18, 2025, from Buscameenelciclodelavida.com website: http://www.buscameenelciclodelavida.com/2012/12/la-sombra-muda-de-la-guerrillera.html
Fotografía Carmen no cárcere de Segovia extraída de Huete, C. (2011, March 24). La sombra muda de la guerrillera. Retrieved April 18, 2025, from El País website: https://elpais.com/diario/2011/03/24/galicia/1300965505_850215.html

16 marzo 2025

AMPARO FERNÁNDEZ DE LA JUSTICIA

Amparo estudou maxisterio na Escola Normal de Ourense e foi alumna de Vicente Risco. 

Naceu en Bande o 10 de setembro de 1913 e era filla de Fidel Fernández Turceta que era fiscal no partido xudicial de Bande e Gabina de la Justicia. O matrimonio tiña tres fillas, Virginia, Celsa e Amparo e todas foron mestras.

Amparo  fixo o exame de ingreso no que desenvolveu o tema "Los grandes organismos del Estado. Poder legislativo, ejecutivo, judicial y moderador. Forma de gobierno en España. Quienes son los españoles"; "El diluvio universal. Sus causas. Arca de Noé y Torre de Babel". Comezou os estudos no curso 1928-29 e rematounos no 1932-33 e o 6 de xullo dese ano solicitou a expedición do título de mestra de primeira ensinanza, tiña Amparo 19 anos. Agás o primeiro curso que o fixo de xeito libre os demais cursounos por oficial residindo na cidade na rúa do Correxidor. (1)

Entre os seus profesores e profesoras da Normal estaba Vicente Risco quen, como viña sendo habitual, mandaba facer traballos de etnografía ao seu alumnado. Pois ben, Amparo presentou un traballo sobre o folclore de Bande que consta dun caderniño de 26 follas manuscritas e que está depositado no Arquivo de Xaquín Lorenzo no Museo do Pobo Galego de Santiago (2). E na Fundación Vicente Risco teñen un traballo sobre a tórtola.

Tras finalizar a carreira comezou a cubrir prazas como interina e estivo destinada a varias vacantes cambiando con frecuencia de praza.

Estando na escola de Recarei tivo que pasar pola Comisión de Depuración (3) máis logo foi reposta na docencia e continuou exercendo no Furriolo en A Bola, en  Blancos e  Robledo de Doniz en Carballeda. 

(1) Arquivo da Universidade de Vigo. Expediente Personal de Amparo Fernández; (2) Mateos Vara, A. e Méndez García, R.M. (2017) "O arquivo de Xaquín Lorenzo no Museo do Pobo Galego. Unha escolma dos documentos alleos". Revista Raigame, nº 41: 42-51; (3) Expedientes de depuración de maestros nacionales (Ministerio de Educación Nacional, Archivo General de la Administración). Signatura: 32/12792 Información del magisterio. El pueblo gallego, 1939 abril 15, p. 5; Información del magisterio. El pueblo gallego,1955 febreiro 5, p.9.

09 febrero 2025

REMEDIOS FRÍAS CARBALLO

As mulleres, encubridoras durante a guera civil dos seus, recibiron castigos moi duros por parte do réxime. Sentirían o alento na caluga pois eran pezas clave e de chantaxe emocional para os fuxidos pois o obxectivo era dar co seu paradeiro. Tanto era duro o cárcere nas súas casas como o ía ser o cárcere físico onde as condicións e os malostratos serían contínuos.

Remedios foi encarcerada o 23 de febreiro de 1937 no cárcere de Celanova por ser a nai de Alfonso Gayoso Frías dirixente do PC e tamén porque se dicía que ela tamén facía propaganda comunista. Remedios naceu en 1882 e casou con Jesús Gayoso pero este faleceu en 1911. O matrimonio tiña dous fillos, Alfonso e Francisco. No inicio da guerra ela residía en a Valenzá e xunto co seu fillo Alfonso e rexentaba unha taberna.

Foi considerada cómplice do seu fillo Alfonso Gayoso acusado de ser comunista. Este, amáis de ser escritor,  home cultivado, erudito e amante de Galiza, era unha persoa moi comprometida socialmente e xunto con Benigno Álvarez organizou o sindicato da Federación de Traballadores da Terra da UXT e ademais foi fundador da federación campesiña so Partido Comunista Español.

Cando comezou a guerra alistouse no bando republicano pero, de seguida, comezou a súa pescuda e persecución pois as forzas do novo réxime xa o rexistraron como un activista comunista:

(Fonte: Extrato do Expediente de responsabilidades políticas de Secundino Fernández Gómez, Armando Fernández González, Miguel Formigo Vázquez, Ceferino Fuentes Pérez, Cástor Gómez Pérez, José Guede Franco, Ramón Iglesias Mar, Alfonso Gayoso Frías, Julio Navares Castro e José Villar Lafuente. ES.GA.32054.AHPOU/1.1.5.4.1.2.//7204/01. Caixa 7204/01)

O alcalde de Barbadás, envíou o 7 de xullo de 1941 un informe ao Xuíz Instrutor de Responsabilidades Políticas, facendo referencia a que Alfonso era propagandista e que residía na casa da súa nai. Dicía así literalmente:

Consecuente a su atenta comunicación número 5.038 de 3 del corriente mes, tengo el honor de informar a V.S. que de antecedentes adquiridos al efecto, resulta que Alfonso Gayoso Frías, vecino que fue del pueblo de la Valenzana en este municipio, vivía con su madre en estado de soltero, de cuyo domicilio desapareció en los primeros días de iniciarse el glorioso Movimiento, sin que desde entonces se hubiese reintegrado al mismo. Durante su permanencia en este distrito ha militado siempre en los partidos de extrema izquierda (se ignora a cual de ellos pertenecía o estaba afiliado), destacándose como activo propagandista, aun cuando no consta hubiese realizado acto alguno de carácter delictivo ni cometido otros excesos. Se desconocen en absoluto la conducta y actividades desplegadas por dicho individuo en relación y con posterioridad a la Cruzada de liberación, por haber permanecido durante toda ella ausente de este municipio...

Tampouco se librou Remedios de ser acusada pois o informe do párroco emitido o 12 de xullo de 1941, afirmaba e confirmaba que tanto Alfonso, como seu irmán e como a nai de ambos os dous, Remedios, foran os principais promotores de todos os acontecementos que houbera na Igrexa Parroquial e tamén na rectoral...e segue dicindo:

...en el Distrito y en todas las propaganda comunistas de la Valenzana, donde su madre (referida a Remedios, nai de Alfonso) tiene una taberna que es centro y reunión de toda esa gentuza indeseable....

As palabras do párroco transmitían esa ansia de que a familia fose detida, de feito ata se atreveu a indicar ao xuíz instrutor (dado que o informe ía a el dirixido) que pechasen a taberna, el di "clausurar dicha taberna por continuar sendo centro de propaganda de ideas disolventes, de blasfemia pública y de bailoteos procaces e inmorales..." . O cura párroco remata dicindo que pide reserva e segrdo polo informe, o que vén a dicir que non quere quedar ante o pobo como o delator.

Outros informes emitidos sobre Alfonso foron a Garda Civil que dixo que Alfonso pertencía ao partido Comunista; a Falanxe de Barbadanes manifestou que supuña que era afiliado do partido comunista e que fora concellal da Fronte Popular aínda que "sin cometer desórdenes". A partir dese momento xa se emitíu unha orde de incautación de bens. 

(Fonte: La Región .1937 xaneiro 30, p. 2)

Por aquel entón, Alfonso xa estaba poñendo terra de por medio. Estivo en Marrocos, os EE.UU., Cuba e Venezuela ata instalarse en Arxentina, en Bos Aires onde levou a cabo un grande labor cultural. Morreu en 1970, en Bos Aires, e o eco do seu falecemento chegou a terras ourensáns, e Ben-cho-Sey en proba da súa admiración polo labor desenvolvido, dedicoulle un bonito panexírico.

(Fonte: La Región .1970 outubro 3, p. 3)

Dous anos antes falecera Remedios, concretamente o 26 de maio de 1968, tiña 89 anos. Seus fillos non puideron asistir ao seu enterro en A Valenzá pois estaban ausentes, fóra do país, fóra da ditadura. 

(Fonte: La Región. 1968 maio 28, p. 4).
(Elaboración propia a partir dos expedientes citados e da hemeroteca.)

19 enero 2025

MULLERES OURENSÁS QUE ESTUDARON NO INSTITUTO CARDENAL CISNEROS DE MADRID

(Fotografía extraída de internet pero envellecida por min cun programa on line para darlle un aire retro.)

Hai que valorar o interese por parte das ourensás de comezos do século XX de proseguir os estudos de primaria e cursar o bacharelato. Iso leva a pensar a que terían en mente acceder á Universidade. Cando eu fixen o estudo das mulleres ourensás que realizaron estudos de secundaria observei que,en efecto, unha grande porcentaxe encamiñábanse a facer estudos de maxisterio e  universitarios pero tamén había quen titulaba no bacharelato pero, logo, non continuaban estudando. Isto inducía a pensar que habería mulleres ourensás que cursaban estudos secundarios sen máis ambición que complementar e ampliar as aprendizaxes da primaria e adquirir uns coñecementos que consideraríamos de "adorno".

Dito o cal, sabemos que no primeiro terzo do século XX houbo numerosas inscricións de ourensás no Instituto de Ourense. Algunhas delas non remataron aquí os estudos de bacharelato pois solicitaron traslado ao prestixioso e notable Instituto Cardenal Cisneros de Madrid. 

O Instituto Cardenal Cisneros de Madrid fundouse no ano 1845, en tempos de Isabel II. Foi chamado así na honra do fundador da Universidade de Alcalá. O edificio é de grandes dimensións, de espazos amplos aptos para o estudo e o acollemento de grande número de estudantes. Destaca nel a grande escaleira de mármore como un eixe central do edificio.

(Fotografía extraída de internet pero envellecida por min cun programa on line para darlle un aire retro.)

O centro acolleu desde os seus inicios a un grande número de alumnado. Primeiro chegaron os mozos e pouco a pouco comezaron as primeiras matrículas femininas que foron incremetándose ata 1930. Pero coa chegada da Guerra Civil o centro pasou a ser masculino. Coñecidas e recoñecidas mulleres estudaron neste lugar, estamos a referirnos a Clara Campoamor, Victoria Kent, Hildegart Rodríguez Carballeira. Nesas aulas tan enormes, coas bancadas en pendente, escoitarían as leccións dun claustro selecto. Hoxe en día, aínda mantén o encanto de antaño.
(Fotografía extraída de internet pero envellecida por min cun programa on line para darlle un aire retro.)
Pois ben, este instituto tan prestixioso, tamén contou coa presenza de mulleres ourensás que percorrerían os seus espazos e quen sabe, talvez, chegaron a coñecer ás prestixiosas alumnas que se mencionaron anterior. Ditas ourensás foron:

Alvida González González. Natural de Vilardevós. Estudou desde 1920 a 1922.

Teresa Vaamonde Valencia. Natural de Toén, Ourense. Estudou de 1919 a 1921. Posteriormente fixo estudos de Filosofía e Letras, especializándose en Historia e opositou a prazas de Biblitecaria e Arquivística.  (Falarei da súa traxectoria nunha próxima entrada do blog.)

María de los Ángeles Fernández Núñez. Natural de O Barco de Valdeorras. Estudou desde 1915 a 1919.

Eudosia Montes Villamarín. Natural de Puga, Toén. Estivo cursando dous anos, 1920 a 1922.

María Gracia López Placer. Natural de Coles. Realizou o ingreso no Instituto Cardenal Cisneros en 1922 e estivo dous cursos académicos, de 1922 a 1924.

María Purificación Pardo de Castro. Natural de Ourense. Naceu o 7 de setembro de 1905. Realizou o ingreso no Instituto ourensán en 1915 cando tiña 10 anos e estudou ata 1918 obtendo unhas notables cualificacións. A continuación solicitou traslado ao Instituto Cardenal Cisneros. Rexistrouse no Instituto de Madrid en 1919 e realizou dous cursos, de 1919 a 1921. Era filla de Isauro Pardo y Pardo e de María de la O Castro y Garcés. En 1961 recibiu o título de Marquesa de Leis tras o falecemento do seu irmán, Ramón Pardo de Castro que faleceu nun accidente de aviación.

Rosa Pardo de Castro. Naceu en 1908 en Ourense e irmá de Purificación. Fixo o exame de ingreso no Instituto ourensán o 10 de xuño de 1918. Cursou por oficial un ano matriculándose en catro materias (das que non constan cualificacións) e, en 1919, solicitou o traslado de matrícula ao Intituto Cardenal Cisneros, xunto coa súa irmá.

Piedad Fernández López. Naceu en Castro Caldelas o 19 de xaneiro de 1899. Fixo o exame de ingreso no Instituto Ourensán pero, a continuación, foi á Escola Normal de León. Logo foi a Madrid e cursou un ano no Instituto Cardenal Cisneros, de 1920-21. Sería inspectora de ensinanza primaria e exerceu en Ourense. (Poden ver a súa traxectoria na entrada no blog que fala sobre ela.)

Alicia González González. Naceu o 28 de xuño de 1904 en Vilardecervos e era filla dun mineiro. Fixo o exame de ingreso no Instituto ourensán o 20 de setembro de 1917. A continuación matriculouse por libre no curso 1917-18 e por oficial no seguinte curso, de 1918 a 1919. O 13 de abril de 1920 solicitou unha certificación académica para o Instituto Cardenal Cisneros de Madrid. 

Aurea González González. Naceu en Vilardecervos o 24 de novembro de 1901. Era irmá da anterior. Realizou o exame de ingreso no instituto de Ourense o 20 de setembro de 1917. Matriculouse por libre no curso 1917-1918 e por oficial no curso 1918-19. O 13 de abril de 1920 solicitou o certificado académico para trasladarse ao Instituto Cardenal Cisneros de Madrid.

13 enero 2025

O EXIGUO FEMINISMO OURENSÁ DE COMEZOS DO SÉCULO XX E A APARICIÓN DO MDM NA TRANSICIÓN


Toda vez que a educación da muller ourensá se xeneralizaba cada vez máis[1] e estas comezaban a acceder ao mundo laboral de carácter profesional interesa saber se tamén se mergullaron con maior compromiso nas posturas feministas e reivindicativas que agromaban nesta época. Por suposto que a educación nestes anos estaba excesivamente “controlada” no senso de inculcar uns valores moi tradicionais, pero non pode negarse que foi un instrumento que coadxuvou á autoestima e maior confianza da muller facéndoa máis reflexiva, crítica e comprometida, unhas novas calidades e responsabilidades que comezaban a espertar o interese da prensa ourensá do momento: 

Estas calidades que forman el carácter neto de la mujer de antaño: fragilidad, indecisión y timidez, se trocaron por otras que constituyen el de la mujer moderna: fuerza, voluntad y serenidad. Por eso las vemos con una confianza en sí mismas muy grande, van elevándose triunfadoras y dominantes a la altura del hombre, creándose, por lo tanto, cierta libertad y posición que las hace independientes....[2] 

Nin que dicir ten que o devandito artigo exprésase en termos dunha educación liberadora ou resarcidora da situación de inferioridade que vivía a muller, unha idea tamén manifestada pola escritora e articulista ourensá Corona González[3] quen editou numerosos artigos en A Nosa Terra dos que destacariamos aquel no que se acusaba aos pais de negarlle unha formación ás súas fillas o que as obrigaba a casar para ser mantidas e depender toda a súa vida:

“As mulleres precisan da educación e da instrucción mais que os homes. Educar unha muller é educar a Sociedade. Educar un home é educar nada máis que un home! (...) Os pais que tein fillos e fillas só se ocupan da instrucción dos fillos, algunhas veces facendo grandes sacrificios, incluso empeñándose para conquerir dar carreira algún...A muller precisa saber gañar a vida sin non for mais (sic), pol-o menos tanto como o home. A muller pra abrirse camiño na vida pasa moitos mais apuros e desgostos –sen contar os traballos- que o home. É necesario ensinarlle a traballar, para ser independente, e facerlle comprender que non é necesrio o casamento nen ser monxa, pra ser feliz n´este mundo. Só pode adquerir a súa independencia por medio do traballo, e o día que as nosas mulleres podan gañar a vida independentemente, sin precisar de ninguén, terán independencia de carauter, e poderán casarse, ou non, sin ter medo a quedar solteiras, pois non precisan de un que as manteña...

É preciso ós homes comprender e ver o necesario que é a educación e instrucción na muller, por iso quen teña súas fillas pense un pouco o que vae ser d´elas o día que pechen os ollos, si non ven o americano rico que salve a situación antes... [4]

Na mesma liña sitúase un habitual articulista do xornal La Región, Salvador Padilla. Entre os artigos destacamos o titulado “La mujer debe estudiar” publicado o 13 de xuño de 1930 onde se aludía ao monopolio exercido polos homes sobre os medios de vida e os estudios pechando todas as portas da posibilidade de que a muller viva independentemente e reitera na responsabilidade dos pais para proporcionarlle ás fillas unha educación: “es preciso, pues, que los padres nos preocupemos del porvenir intelectual de nuestras hijas”[5]

Cando a muller accedeu á universidade[6], abríronselle novas perspectivas no ámbito laboral e no terreo da súa autopercepción e mentalidade –xa de por si rupturista por encamiñarse a un mundo pensado para os homes- adquirindo unha maior concienciación para reivindicar posturas e servir de canais de transmisión das novas ideas. E en efecto, Blanca Calvo[7], mestra ourensá e escritora en diversos xornais galegos como El Heraldo, El Compostelano, La Región e algúns en A Nosa Terra, tamén avogaba pola culturización da muller e a apertura dos estudios superiores como fórmula de abrirlle novos horizontes á muller. Transcribimos a continuación o gran artigo publicado en La Región en 1918 baixo o título “La necesidad de la cultura en la mujer y medios de propagarla”:

La importancia de la misión de la mujer, ha sido unánimamente reconocida por todas la sociedades y por todos los pueblos, aún los menos civilizados.
La mujer ejerce su influencia en el hogar doméstico, que es la mejor escuela para la formación del carácter, y todos sabemos, que es antes por el carácter que por la inteligencia, por lo que son grandes o pequeñas las naciones. En la infancia, el hombre es materia moldeable, y la madre el artífice que le dá forma, y de eque este artífice sea más o menos habil, dependen la mayoría de las veces, los resultados de la obra educativa. ¡Cuántos niños vemos malograrse física y moralmente por incapacidad de las personas que han guiado sus primeros pasos en el intrincado camino de la vida!.
La mortalidad infantil está en armonía con la cultura de la mujer hasta el punto, que donde esta aumenta, aquella disminuye en España, desgraciadamente, está en ese terreno a una altura lamentable, pues es, despues de Turquía, la nación que ofrece la cifra más aterradora de niños muertos por la ignorancia de las personas que los rodean, especialmente la madre...
Con razón podemos decir, parrodiando el Gran Capital y gran estadista del siglo XIX que madre, es también lo que hace falta en España...
Pero a la mujer no podemos sólo mirarla bajo el título de madre, es también hija, esposa, y es, sobre todo, jujer y en cualquiera de estas acepciones merece el cultivo de todas sus facultades, que la coloquen en la categoría a que Dios la hizo merecedora al darle una conciencia racional y una inteligencia, que en nada desmerece a la del hombre.
Como afortunadamente, hoy están todos de acuerdo sobre este asunto, no es necesario insistir en el. Pero siendo indispensable educar debidamente a la mujer es preciso proporcionarle medios. Pues bien, esto es lo que ha sucedido con la mujer. Nada se la ha pedido, para nada se le ha exigido capacidad y hsta el único medio de cultura puesto a su alcance, las Normales, estaban tan faltas de medios, que eran lugares más propios para rechazar que para atraer a los amantes de la ciencia.
La buena voluntad de algunos, deseosos del bien patrio, ha entreabierto a la mujer las puertas de la Escuela Superior, y digo entreabierto, porque en lugar de dejar franca la entrada, como se hace con todos los demás centros docentes, se limita el número de plazas, y se somete a la aspirante a ingresar en ella a un examen riguroso que es como si al que quisiera seguir la carrera de abogado se le exigiera para entrar en la Universidad el conocimiento de todas las leyes...
Y sin embargo, la hemos visto lanzarse en tropel a esa pequeña brecha, lo que demuestra de una manera clara que si estaba satisfecha del exclusivismo que con ella se empleaba, ni carecía de deseos de verse redimida del estigma de la ignorancia con que hasta ahora se la señalaba.
Es, por lo tanto, de absoluta necesidad abrir a la mujer nuevos horizontes que le sirvan como estímulo de la educación primero y como medio de vida después. A la mujer no se la ha excluido de ninguna de las cargas que pesa sobre todo ciudadano, ni se la ha considerado inferior para el castigo en el Código Penal, es pues justo que tampoco se vea rechazada de los cargos retribuidos del Estado, y téngase presente, que cada puesto que a ella se le otorgue, será una persona a la que se proporcione un medio de vida, y muchas las que por alcanzarlo cultiven su inteligencia. Además, como ejemplo, es contagioso y la influencia del medio tan grande podría ser esta una forma de regeneración social, pues el vicio es hijo predilecto de la ignorancia y elevar el nivel del pubelo física , moral e intelectualmente es el fin que todos los buenos patriotas debemos perseguir”[8]

Obviamente, o movemento feminista que vai xurdir na segunda metade do século XIX, ía ver á educación como factor decisivo para o recoñecemento da igualdade de xéneros, do mesmo xeito que resaltaba que as pautas educativas e os mecanismos diversos deste podían ter un papel de reforzo na diferenciación entre sexos tal como xa plasmara John Stuart Mill en 1869[9]. E nesa liña encádranse os artigos referenciados anteriormente. En España os postulados sobre o feminismo enfocáronse dende diversas ópticas: o católico que o que pretendía era manter o orden social establecido dende tempos pretéritos porque era o que mellor se encadraba dentro dos seus postulados; o filantrópico e paternalista que procedía daqueles grupos sociais máis acomodados cunha intención de limar asperezas á cuestión da explotación feminina; e o socialista ligado á estrutura socioeconómica do momento. Reivindicacións sucesivas traduciranse por medio de asociacións, organismos diversos e sindicatos.

En España, o feito de que as mulleres se organicen colectivamente para esixir os deus dereitos políticos é un fenómeno tardío en relación ao resto dos países europeos por razóns económicas (a tardía industrialización) e ideolóxicas (o deficiente desenrolo do sistema liberal). Os primeiros balbucidos de sindicación feminina apareceron no último carto de século do XIX, pero non será ate 1920 cando se poida falar de sindicación feminina. O proceso reivindicativo cobra especial importancia a partir dos anos vinte sobre todo no sector industrial, seguido do grupo de comerciantes e servizo doméstico, sendo as agricultoras as que menos participan nas manifestacións[10]. A educación da muller non podía quedarse na mera forma, de tal xeito que será un instrumento para unha concienciación maior facendo brotar unha muller máis comprometida e reivindicativa. Pioneiras nestas lindes serán as mestras por verse nunha situación discriminatoria con respecto ao home[11]. Esta conciencia de grupo foi xa recollida pola Condesa de San Luís quen nunha conferencia sobre a Educación feminista pronunciada en 1922 en Madrid di, entre outras cousas:

  “...vemos ahora centenares-que mañana serán millares-de muchachas estudiantes, yendo resueltamente-como hicieron sus compañeras de otros países-a la conquista de cátedras universitarias; y estas muchachas, cuyo ideal no es solamente la emancipación, sino también la instrucción y la cultura, serán, en un mañana cercano los mejores paladines de un feminismo bien entendido”[12]

A Condesa de San Luís[13] defendía que a muller debía bastarse por si mesma, é dicir, emancipada, e o home tiña que acatar esta situación. Para a esta pensadora existía unha correlación entre analfabetismo e feminismo indicando que os países máis analfabetos eran os máis antifeministas.

No Congreso Feminista de Xenebra, celebrado en 1920, acordouse, entre outros, puntos importantes, a concesión do dereito ao voto á muller, o goce dos mesmos dereitos que o home incluso dentro do matrimonio, o acceso á educación xeral, técnica e profesional en iguais condicións co home para desempeñar oficios e empregos civís, administrativos e xudiciais. En definitiva incidiuse no trato igualitario entre ambos os dous sexos[14]

Pero: Como se viven estas reivindicacións na provincia ourensá? ¿respírase o mesmo ambiente e latexan nas mulleres os mesmos intereses? Podería pensarse que son estas novas ideas na defensa da igualdade de oportunidades que o home as que animan ás ourensás a realizar uns estudios superiores?. 

A prensa confírese como un medio de confrontación entre os diversos postulados sobre o feminismo uns na súa defensa e outros na máis férrea oposición como, por exemplo, o que se publicou no periódico La Zarpa, que puña de relevo os postulados da Igrexa en col do papel de submisión que debía asumir a muller unha mensaxe que de seguro tería unha gran incidencia na sociedade ourensá polo influxo que exercía dita Institución na provincia:

  “ La filosofía socialista típica quiere constreñir a todas por igual, sin tener para nada en cuenta el sexo; y en igual error cae el feminismo moderno que exige a cada mujer total independencia económica, al paso que niega al hombre la calidad de cabeza de familia...Ambos sistemas repugnan al catolicismo...”[15].

Apareceron excepcionalmente dentro da Igrexa algunhas opinións defendendo a igualdade entre homes e mulleres como as manifestadas polo Bispo de Ourense, Don Florencio, quen indicaba que nos evanxeos xa se defendía por dereito propio recibido de Cristo:

“Se habla hoy mucho de hacerla igual al hombre en cargos, en derechos y funciones civiles, ello significa que si “hacerla” quieren es porque “igual no la encuentran. Cuestión absurda a la luz de los principios evangélicos que informan la acción católica en que siempre la mujer por derecho propio recibido de Cristo y no de los hombres, con gracias singularísimas y realces de gloria que sobre los mismos ángeles la levantan, intervino; cuestión vana y puereil si todos los hombres, por muy sabios legisladores que se consideren, sintieran y discurrieran en cristiano” [16].

Sumándose á cruzada da Igrexa en contra do feminismo outros articulistas de forma individual tamén o deploraban indicando que ía acabar, polo erróneo das novas orientacións, coa muller de principios:

“...No es esta la verdadera emancipación de la mujer...antes bien es la corrupción del carácter propio de la mujer y de su dignidad de madres, es el trastorno de toda la sociedad familiar...”[17];

“Si lógico, natural y humano es que la mujer aspire a ser la verdadera compañera del hombre, la que con él comparta deberes y derechos, que hasta ahora sólo acaparaba; y sea su auxliar en todo aquello que no implique menoscabo del sexo; nada más irracional, denigrante y antipático, que trate de inmiscuirse en cosas que no la incumben, y pretenda suprimir la barrera que la naturaleza colocó entre uno y otra. La mujer, mujer en el amplio sentido de la palabra, es una cosas; la mujer marimacho es otra; y así como el hecho de poder dar rienda suelta a su inteligencia y facultades ( tan refrenados hasta ahora) indican un gran adelanto de ideas y es el reflejo de una progresiva civilización, la exageración de sus cualidades, y el convertirse en imitación del hombre en todo, hasta en sus vicios, es humillante para ella y depresivo para la sociedad. Hay quienes entienden por feminismo la abolición absoluta de los atributos y cualidades propios de la mujer, para igualarse al hombre, no sólo en sus derechos, sino tambien en sus aficiones, actitudes, gustos, etc...”[18]

Outra óptica menos combativa era a expresada por artigos diversos que matizaban que podía defenderse o feminismo sempre e cando reivindicara as facetas encomiables da muller:

“La mujer gallega cuando su marido parte y la deja en medio de la soledad y en la esfumada lejanía, sobre ella pesan los deberes de ciudadanías que antes exigían al marido, más ella no tiene un código de leyes que le dé los derechos que exornan y defiendan a aquel. A ella que por ser débil precisa más del amparo invulneráble, se la deja en la bella suevia abandonada al hielo dela envidia, al fuego de pasión desordenada, al vendaval huracanado de todas las calamidades y miserias humanas. No queremos a nuestras mujeres como a las sufragistas inglesas con la bomba y petardo en mano; pero si la ansiamos libre y con sus derechos ya que se la graba con todos los deberes....”[19]

“Ahora bien si el feminismo no pretende arrancar a la mujer de su vocación natural; si lo que quiere y pide es una mayor protección para ella, a fin de que su misión aparezca en toda su grandeza, y no como una servidumbre fatal, garantizando a las mujeres derechos para facilitarla el cumplimiento de sus deberes, en ese caso el feminismo representará un anhelo de progreso social...”[20]

“Pero el feminismo no surgirá , no recogerá sus frutos si no es encauzado por derroteros racionales, más prácticos, más contundentes....Mujer, esposa y madre son las tres concepciones. Es el punto de partida del feminismo”[21]

Pero poucos eran os artigos que defendían o feminismo máis íntegro pero cando o facían argüían que era necesario conceder os dereitos civís ás mulleres para que a sociedade progresara e avanzara, é máis, este era necesario nunha sociedade que se desenvolvía[22]

En definitiva, a conciencia feminista sería apoiada dende diferentes frontes ideolóxicos pero en Ourense, a falta dun movemento feminista como tal debido a que os intereses das clases sociais da época non canalizaban as súas miras cara a emancipación da muller, habería, máis ben, iniciativas individuais. Situación análoga vivíase no resto de Galicia onde as manifestacións en col das razóns do feminismo proviñan de posturas particulares como a do avogado Portal Fradejas quen reivindicaba o dereito das mulleres a ser consideradas cidadás, tamén Sofía Casanova de Culleredo colaboradora asidua do periódico ABC polos anos vinte e considerada unha escritora feminista, Delfina Mediero Miguélez, que dende postulados católicos defendía os dereitos e deberes civís e políticos da muller, etc.[23].

Pero non cabe dúbida que vai haber sectores sociais que amosaban unha grande inquedanza polos cambios que se aveciñaban en relación ás actitudes das mulleres que vían imparable, sobre todo a partir dos anos vinte. As xentes ourensás que ata agora viviran nun certo letargo e sen demasiadas perturbacións, temían que as mulleres cobraran protagonismo social. Por tal motivo, combatíase esa tendencia ferreamente nun ton de ferinte ironía, como o seguinte escrito publicando en La Región en 1928 e asinado por un ourensán do pobo de Cea :

-Vamos a atacar un tema de actualidad, eh? ¿qué te parece el feminismo?
-¡Oh, el feminismo!, sí, eso de las mujeres.
-…Pues te diré, son el mismísimo demonio!, como ahora, las mamás modernistas no se cuidan de sus hijos ni los crían ellas, tienen poco que hacer y no se les va el tiempo…
-Si, es verdad, pero yo lo juzgo un peligro, un mal que, quizás, no tenga remedio ¿No te parece?
-Te equivocas, Pérez, tiene una solución muy sencilla. Porque contra ese partido que trata de arrebatarnos la supremacía, que trata por lo menos, de igualarse a nosotros, podemos tomar el nuestro, el “masculinista”.
Haríamos grandes mítines de propaganda, manifestaciones públicas…diciendo “Maridos, no hagáis el primo; vuestras mujeres os la quieren dar con queso. Evitadlo, inscribiéndoos en el partido masculinista, el más numeroso que ha existido, u otros que dijeran: “Abajo las faldas, boicot a las mujeres”…Serían…menos feministas y más femeninas…”[24]

Así que, o feito de que moitas mulleres ourensás accedesen aos estudos superiores e exerceran a profesión e protestasen ante os abusos, obviamente, supuña franquear as liñas impostas para elas. Non pode negarse que contribuíron sobradamente a contía de mulleres que nestes anos en todo o estado accedían á universidade coa intención de emanciparse.

Foron mulleres que estudaron, que se formaron, que traballaron, que contribuíron á sociedade de xeito construtivo e abriron paso ás futuras xeracións. En gran medida, foron transgresoras polos seus feitos, aínda que mentalmente non o fosen tanto, e iso é o que conta pois, ao seu xeito, romperon os estereotipos establecidos na época para a muller. Hai que velo como un importante logro para unha pequena cidade de interior e así debe entenderse.

Vexamos como esta cita extraída dun artigo de opinión de Pedro Lucini, escrito en Madrid e que La Región publicou o 30 de xuño de 1928 fala dos cambios na vida das mulleres:

¿Donde están aquellas mujeres espirituales, cándidas, aficionadas a la lectura de novelas románticas? ¿Donde están aquellas mujercitas ingenuas, que ansiosas de llegar a la más perfecta feminidad, soñaban con imitar a las heroínas….estas cualidades que forman el carácter neto de la mujer de antaño: fragilidad, indecisión, timidez, se trocaron por otras que constituyen el de la mujer moderna “fuerza, voluntad y serenidad”. Por eso vemos que con una confianza en sí mismas muy grande, van elevándose triunfadoras y dominantes a la altura del hombre, creándose, por lo tanto, cierta libertad y posición que las hace independientes.

A República abriu portas para as mulleres: o recoñecemento xurídico, o dereito ao voto, o divorcio, o matrimonio civil, a participación na política...Non obstante, non foron pasos fáciles e seguros pois a rémora da tradición impedía unha unidade de acción conxunta e incluso a implicación das forzas políticas que non todas estaban de acordo con estes avances das mullers. Pero o proceso quedou truncado pola guerra civil e todo voltou atrás. Repregrouse, de novo, a vida das mulleres e estas tiveron que voltar ao mundo da discreción a volver ser nai, filla e muller titelada.

Pero cando a ditadura desapareceu xordiu en Ourense no 1975 un interesante movemento que é o MDM, Movemento Democrático das Mulleres, unha agrupación que xa tiña nacido noutras cidades galegas como Vigo e Ferrol. Estaba formado por un conxunto de mozas ilusionadas que se reunían en casas particulares (normalmente na Torre de Ourense) para debater e falar dos asuntos que interesaban á muller e tamén realizaban encontros e charlas para difundir as súas ideas. Asuntos de igualdade de xénero, contra a violencia e a liberación da muller. Mozas como María de los Ángeles Fernández Tovar, María del Carmen Méndez Nóvoa, Teresa Heredero del Campo, María Dolores Alonso Reverter, Mayuca Tesouro, Rebeca López de Turiso, María Concepción Álvarez Álvarez que foron pioneiras e que considerábanse comprometidas para facer espertar nas mulleres de Ourense unha conciencia de grupo. 

Os seus ideais ían encamiñados a concienciar ás mulleres para facer delas mulleres activas e comprometidas. a continuación aparece un chamamento a todas as ourensás no que fan unha crítica pola falta de preocupación por parte do goberno polos asuntos das mulleres.


Ofrecían conferencias cun programa centrado nos asuntos que eran de interese para as mulleres:

(Fonte: Comunicados do Movemento Democrático de Mulleres de Ourense. ES.GA.15078.AHF10M/6.3.//00169-005. Caixa 00169 005)
[1] A educación da muller sempre estivo relegada a cubrir uns obxectivos precisos ligados ao que ía ser a súa vida doméstica e familiar. Non obstante, os avances experimentados durante o primeiro tercio de século no tocante á educación da muller foron máis que evidentes, tanto que houbo unha reducción considerable do analfabetismo feminino e procédese á incorporación das primeiras mulleres aos estudios secundarios e universitarios. As ourensás tamén participarán deste fenómeno como tiven ocasión de comprobar para elaborar a miña tese doutoral sobre a Muller e educación en Ourense.
[2] LUCINI, Pedro, “Las mujeres del siglo XX”, La Región, 30-6-1928, p.1
[3] A escritora Corona González naceu en A Rúa pero vivíu en París, Londres, Brasil, Arxentina... sempre acompañando ao seu home que era conselleiro delegado do Banco Español de Río. Nos países estranxeiros tivo ocasión de coñecer a emigración galega e este sería un tema recorrente nos seus artigos. Colaboraba de forma asidua co semanario A Nosa Terra . Os seus escritos tiñan un carácter reivindicativo en defensa da lingua, da muller e da súa cultura e educación e un dos máis interesantes é o titulado “Para os pais que tein fillas” publicado en A Nosa Terra. Sobre a traxectoria periodística Corona González, vid: MARCO, Aurora, As precursoras, A Coruña, A Voz de Galicia, 1993, pp. 185-188; RIOS BERGANTINHOS, Noa, A mulher no nacionalismo galego (1900-1936). Ideología e realidade, Santiago, Laiovento, 2001, pp. 136-139.
[4] GONZÁLEZ, Corona, “Para os pais que teñen fillas”A Nosa Terra, , 1-4-1927, p. 9.
[5] PADILLA, Salvador, “La mujer debe estudiar”, La Región, 13-6-1930, p. 1.
[6] A este respecto debemos remitirnos aos artigos publicados nos anteriores números da revista Minius sobre a incorporación da muller ourensá á Universidade. Vid: CID GALANTE, Rosa María, “As primeiras ourensás ante o reto da educación universitaria (1900-1930) (I)”, Minius, nº XI, 2003, pp. 139-156; “As primeiras ourensás ante o reto da educación universitaria (1900-1940) (II), Minius, nº XII, 2004, pp. 73-102.
[7] Sobre a traxectoria de Blanca Calvo vid: MARCO, Aurora, As precursoras....Op.cit.,(not.4), pp. 177-179
[8]CALVO, Blanca, “Necesidad de la cultura en la mujer y medios de propagarla”, La Región, 22-2-1918, p. 1.
[9] NUÑO GÓMEZ, Laura, Mujeres: de lo privado a lo público, Tecnos, Madrid, 1999, p. 34.
[10] Vid: CAPEL MARTÍNEZ, Rosa María, “Mujer y trabajo en la España de Alfonso XIII”, en AA,VV., Mujer y sociedad en España (1700-1975), Ministerio de Cultura, estudios de la Mujer, 1986, pp. 231-232; El trabajo y la educación de la mujer en España (1900-1930), Madrid, Ministerio de Cultura, Instituto de la Mujer, 1986, pp. 218 e ss; DOMÍNGUEZ JUAN, María Milagros, Representación de la mujer en las revistas femeninas, Madrid, Universidad Complutense de Madrid, Facultad de ciencias políticas y Sociología, Departamento de Teoría Sociología, 1988, p. 70, pero no capítulo 3 fai unha análise da evolución do movemento feminista dende a súa orixe no século XVIII ate o XX e os diferentes tipos de feminismo según as diferentes perspectivas que del se foron forzando; ALTED VIGIL, Alicia, “La mujer en las coordenadas educativas del régimen Franquista”, Actas IV jornadas de investigación interdisciplinar: Ordenamiento jurídico y realidad social de las mujeres, Madrid, Universidad Autónoma de Madrid, 1989, p. 425-437; RAMOS, María Dolores, “La mujer, sujeto creador y objeto de creación en el discurso literario. Una perspectiva histórica. 1880-1918”, Actas de las VII Jornadas de Investigación interdisciplinaria: Mujer y hombres en la formación del pensamiento occidental, Volume II, Madrid, Ediciones de la Universidad Autónoma de Madrid, 1989, p. 234.; “Historia social: un espacio de encuentro entre género y clase”, Ayer, nº 17, 1995, p. 87-102; RODRÍGUEZ DE LECEA, Teresa, “Mujer y pensamiento religioso en el franquismo”, Ayer, nº 17, 1995, p. 173-200; FOLGUERA CRESPO, Pilar, “Revolución y Restauración. La emergencia de los primeros ideales emancipadores (1868-1931)”, en GARRIDO GONZÁLEZ, Elisa (ed.)., Historia de las mujeres de España, Madrid, Ed. Síntesis, 1997, pp pp. 482-483;ORTIZ ALBEAR, N., “Las mujeres durante la Restauración” en CUESTA BUSTILLO, J., (dir) Historia de las mujeres en España. Siglo XX, Madrid, Instituto de la Mujer, 2003, pp. 304-309.
[11] BALLARÍN, Pilar, “Maestras, innovación y cambios”, Arenal. El magisterio de las mujeres. Revista de Historia de mujeres, Vol.6, nº 1 enero-junio 1999, pp. 105,107,109.
[12] CONDESA DE SAN LUÍS, Educación Feminista, Publicaciones de la Real Academia de Jurisprudencia y legislación, Ediciones Reus, Madrid, 1922, p. 13-14.
[13] Outras disertacións sobre o feminismo foron as pronunciadas por María Valero de Mazas polos anos vinte, destacamos a titulada “Charla sobre el encauzamiento del Feminismo español” pronunciada no Ateneo de Madrid o 12 de Maio de 1919 e “Charla Jurídico-social (Por las mujeres para los hombres)” celebrada no Ateneo de Madrid o 2 de Marzo de 1920. Vid: VALERO DE MAZAS, María, Pequeñas y serias cuestiones sociales, Granada, Editorial Urania, 192?.
[14] “Congreso Feminista de Ginebra”, La Región, 5-8-1920, p. 1.
[15] SOTO Y PEÑA, “La mujer obrera”, La Zarpa, 13-11-1930, p.1.
[16] FLORENCIO, Bispo de Ourense, “Carta Pastoral. Juventud femenina, La Región, 25-3-1930, p. 1.
[17] ECHÁVARRI, María, “La personalidad de la mujer”, La Región, 24-2-1933, p. 1.
[18] ADRIANA, “El dique del feminismo”, La Región, 3-9-1927, p. 1.
[19] YEBRA RODRÍGUEZ, Germán, “La emigración y el feminismo”, La Región, 6-1-1918, p. 1.
[20] GUERRA, A., “La acción feminista”, La Zarpa, 26-12-1923, p. 1.
[21] “Lo que debe ser el feminismo”, La Zarpa, 6-6-1926, p. 1.
[22] QUADRAS BORDES, “Justicia para todos”, La Región, 28-3-1924, p. 1.
[23]Vid: RODRÍGUEZ GALDO, Mª Xosé (coord.), Textos para a Historia das mulleres en Galicia, Santiago, Consello da Cultura Galega, 1999, pp. 541-548.
[24]SEVILLANOS, Angel, “Feminismo”, La Región, 10 de xaneiro de 1928, p. 1