AS MULLERES OURENSÁNS IMPLICADAS COA LIGA REDENCIONISTA DE ACCIÓN GALLEGA

(Mitin de Acción Gallega en Ourense. Ano ¿?)

En xaneiro de 1910 comezou a publicarse en Madrid unha revista chamada Acción Gallega cuxo propósito era defender ao campesiñado pero fóra de toda significación política, de ideoloxías vermellas ou negras. Esta revista será o Órgano Oficial da Liga Redencionista agraria de Galicia e os seu director era Basilio Álvarez. Os seus dez mandamentos eran.

1. Redención de foros.
2. Extirpación do caciquismo.
3. Laborar por conseguir comunicacións fáciles e rápidas entre Galicia e o resto do mundo.
4. Fomento do turismo.
5. Protección decidida e entusiasta ás industrias de salazón, hidrolóxica e vinícola.
6. Establecemento de Bancos e Caixas de aforro agrícolas, Cooperativas e Montepíos.
7. Procurar con todas as nosas forzas a fusión das Asociacións labregas.
8. Interesarnos vivamente en favor da industria pecuaria.
9. Promover o desenvolvemento e implantación das industrias rurais.
10. Non aceptar para Galicia outros deputados que os que veñan ao Congreso co carácter de representantes das aspiracións agrarias.

Na revista escribían Manuel Portela Valladares, Luís Antón del Olmet, Galo Salinas, Juan del Montes...

Foron de especial seguimento popular os numerosos mitins que a Liga organizaba polas diferentes vilas ourensáns, Ribadavia, Carballiño, Viana, Trives...nos que espallaban as súas ideas contraforistas e anticaciquís e nos que había unha grande asistencia de homes e tamén mulleres.  A afouteza das palabras dos oradores animaba aos labregos e labregas a librarse da opresión dos terratenentes. Palabras e sentimento que foron recollidas no seu himno. Así falou nunha ocasión Manuel Lustres Rivas:

Teníamos fe, una fe ciega en la victoria. Nos daba esa fe el conocimiento de la justicia de nuestra causa. y formando bloque, en falange compacta, cantando las estrofas bravas y únicas del himno de acción gallega, del himno que el Poeta de la Raza, Cabanillas, compuso en una hora de intensa fiebre, con el vello erizado y con los nervios en tensión dolorosa, vosotros, agrarios y yo, hemos luchado inflamados los corazones y risueños los ojos y los labios, por nuestra manumisión, por el logro de nuestras santas reivindicaciones...(1)

O himno composto por Ramón Cabanillas dicía así:

¡Irmáns! ¡Irmáns gallegos!

¡Dende Ortegal ó Miño

a folla do fouciño

fagamos rebrilar!

Que vexa a Vila podre,

coveira da canalla,

á Aldea que traballa

disposta pra loitar.

Antes de ser escravos,

¡irmáns, irmáns gallegos!

que corra o sangue a regos

dende a montana ó mar.

¡Ergámonos sin medo!

¡Que o lume da toxeira

envolva na fogueira

o pazo siñorial!

Xa o fato de caciques,

Iadróns e herexes, fuxe

ó redentor empuxe

da alma rexional.

Antes de ser escravos,

¡irmáns, irmáns gallegos!

que corra a sangre a regos

dende a montana ó val.

(Cabanillas. R. (1979). Obras completas, I.  Madrid. Akal Editor)

Como se dicía, neste movemento tamén atopamos ás mulleres do campo, labregas que acudían aos mitins agrarios pois tamén lles repercutían os problemas do agro. Así vemos na fotografía da cabeceira como elas compartían os ideais da Acción Galega.

E, como sempre, a Igrexa tenta de evitar a desviación das mulleres e situalas na senda católica contrarresta creando a Liga de Mulleres Campesinas.

Vid: "Acción Gallega". (1910, 18 xaneiro). El Miño, p. 2. (1) "Un tema de meditación para los agrarios". (1922, 19 maio). La Zarpa, p. 1.

ASOCIACIÓN DAS DAMAS DA BOA PRENSA

En Ourense, como noutras cidades galegas, constituíronse diversas asociacións de mulleres con diversas finalidades pero que tiñan como denominador común que estaban formadas por ourensás de aboengo, moi conservadoras e tradicionalistas, moi titeladas pola igrexa e que se dedicaban, principalmente, a facer obras de benefencia e con afán proselitista no relixioso.

Pois ben, outro dos campos nos que interviron un grupo de mulleres ourensás foi a prensa e a tal fin constituiuse a denominada a Asociación das Damas da Boa Prensa para loitar contra a que consideraban "mala prensa". Segundo a Asociación, había que manter unha prensa de acordo cos principios de orde natural, defendendo sempre a importancia do papel da Igrexa na dilixencia dos pobos. Por iso, as Damas chegaron a proclamar "Abajo la tiranía", "Viva la Iglesia"," Viva el Papa libre". contra a medida da Lei do Candado do Goberno de Canalejas na que se defendía a separación Estado e Igrexa:

En Ourense esta asociación conformouse en 1910 e parece ser que foi das primeiras en constituírse en España e cuxo principio era ser unha asociación "católico-social". O seu patrón era Francisco de Sales, que era o patrono da prensa católica.

As damas convocaban anualmente a xunta xeral o día 30 de xaneiro de cada ano. Estas celebrábanse na residencia dos PP. Paules e eran presididas polo bispo da cidade, o que denota o interese da igrexa pola actividade da asociación. A Residencia dos Padres Paúles fora fundada en 1902 e estaba situada na rúa Alba, actual Cardeal Quiroga, número 23 e despois trasladouse ao número 28.

(Rúa Alba. Rúa Luís Espada. Actual Outeiriño -Cardenal Quiroga. Foto de posta de Tesoros del Ayer.)

A presidenta das damas en 1910 era Socorro Espada Guntín; vicepresidenta era Rosa Garcé; tesoreira, Adela Martínez;  secretaria Camila Álvarez Seara; vogais, Rosina Lareo, Teresa Cerdé, Isabel Velasco de Quiñones, Sabina Albizu de Valcárcel, Carmen Álvarez Saens, Rosario de las Cuevas, Pilar Prieto Pérez, Modesta Parada Justel e Josefa Paz de F. Alonso. 

A directora da asociación faleceu en novembro de 1912, a prensa local non aforrou palabras para enxalzar a súa relixiosidade e preocupación polos pobres: "madre de los pobres". O seu cargo foi ocupado por Rosa Garcés de Mansilla e pasando a ser vicepresidenta, Josefa Paz. En 1915 pasou a ocupar a dirección a Marquesa de Leis.

A asociación redactaba unha memoria anual que era lida na Xunta. A través das memorias pódese extraer cales eran as intencións e obxectivos da agrupación. 

A secretaria Camila Álvarez leu a memoria de 1912 na que expuxo os traballos e logros levados a cabo, ata entón, pola asociación. Unha das principais preocupacións era que a prensa garantizase uns principios acordes coa ideoloxía conservadora: 

Pero a merced a estos trabajos de activa propaganda, podemos abrir nuestros pechos a la esperanza de que un día no lejano se reflejará en la mayor parte de los corazones en todo elesplendor de su vivificante y fascinadora belleza. Pues por lo que hace a esta localidad, aunque no en la proporción que fuese de desear, la venta de los buenos periódicos alcanzó una ventaja considerable sobre los años anteriores, habiendo tenido que aumentar en casi más de la mitad los números que diaramente se reciben de El Correo Español y El Debate así comolos de La Lectura Dominical...·(1)

En Ourense, a asociación custeaba varias publicacións de tendencia apostólica que as compoñentes distribuían personalmente. Segundo as Damas, a prensa debía ser independente, imparcial, amena, instructora...A asociación chegou a patrocinar o xornal La Voz de la Verdad un periódico que xurdiu en 1910 e que se editaba en Lugo manténdose ata 1937, ano no que deixou de publicarse. 

Denunciaban a prensa que ao seu ver ofrecían informacións tendenciosas e sectarias e degradaban á sociedade, así pois, estaban no seu punto de mira  El País, España Nueva; El Radical; El Imparcial; El Liberal; Heraldo de Madrid. Para contrarrestalos, consideraban preciso organizar un bo servizo de vendedores da boa prensa que fosen "vociferando" polas rúas aquelas publicacions piadosas. Incluso plantearon montar un quiosco para ofrecer unicamente "buenas lecturas", tal como se fixera en Santiago e Pontevedra. E ao fin o lograron e en 1919 Francisco Villanueva cedeu o seu local situado nunha zona céntrica da cidade para vender ao público a prensa moral e ética que preconizaba a Asociación. 

En Ourense, as damas facían un arduo labor e, en efecto, segundo transcurrían os anos, a difusión de prensa "boa" ampliábase, tal como manifestou a secretaria na xunta de xaneiro de 1913. Estes avances ían á par da ansia militante das asociadas pois: 

"...las que nos honramos con el título de Damas de la Buena Prensa, debemos ser las que , por modo especial, difundamos por todas partes el elemento regenerador del ejemplo....Seamos nosotrads las primeras adalices de la moral, y sin grandes esfuerzos conseguiremos imponerla a los demás; seamos las primeras en vestir con modestia, en no asistir á determinados espectáculos, en no leer ciertos libros, ciertos periódicos y revistas; no rindamos humillante vasallaje al imperio de la moda...." (2).

As damas arremetían tamén contra os espectáculos que consideraban pornográficos e en varias ocasión acudiron a onde o alcalde para facer unha protesta pública, contra as postais e carteis anunciantes de eventos festivos, incluso contra as malas formas no falar da xente (a este respecto tiveron a adhesión da asociación dos "da Liga del Bien Hablar" de Allariz)... 

A transcendencia da asociación deu lugar a que varias agrupacións se adheriran aos seus propósitos.

Segundo o decorrer dos anos a directiva ía cambiando e incorporábanse máis mulleres. En 1926, con dezaseis anos de traxectoria, a Xunta estaba conformada por:

Presidenta: Pilar G. Ruberte de Muñoz Delgado.

Vicepresidenta: Alejandra Ulloa de Rubín.

Secretaria: Blanca Calvo.

Vicesecretaria: Modesta Parada.

Tesoreira: María Guerra de Muñiz.

Vicetesoreira: Felicia Salguero Fragoso de Quiroga.

Vogais: Pura Sebastián de Pomares; Leopoldina Caramelo de Mosquera; Obdulia Pérez Serantes de Colemán; Regina Sás de Diéguez Novoa; Amalia González Ariza e Dolores González de Ulloa.

Mulleres que gozaban de grande prestixio no Ourense desta época e actuaban como soldadescas dos propósitos eclesiásticos. Mulleres que darían á asociación un maior peso social nunha cidade onde o analfabetismo era acuciante. Mulleres coa capacidade de erixirse en exemplo para as ourensás máis humildes.

As damas da boa prensa era outra das organizacións conservadoras de tantas que se formaron en Ourense no primeiro terzo de século vinte. 

(1) "La Buena Prensa", La Región, 31 de xaneiro de 1912, p. 2. (2) "Asociación de las Damas de la Buena Prensa", La Región, 31 de xaneiro de 1913, p. 1; La Región, 14 de febreiro de 1914; 

(Elaboración propia. Vid: La Región, 9 de novembro de 1912, p.2; La Región, 25 de xuño de 1913, p. 1; La Región, 6 de xaneiro de 1915, p. 1; La Región, 5 de febreiro de 1916, p. 1; La Región, 1 de marzo de 1919, p. 1. Foto da entrada. Asociación de roupeiro de Santa Vitoria, presidido pola Marquesa de Leis e sendo secretaria a Señorita Alvarez Seara. A maior parte do grupo de mulleres conformaban as Damas da Boa Prensa. No centro da fotografía o bispo Ilundain e a Marquesa de Leis. Vida Gallega,15 de setembro de 1918, p. 12.)

ACCIÓN FEMENINA GALLEGA. DUNHA ASOCIACIÓN POLÍTICO-SOCIAL A UNHA SECCIÓN FEMININA DA XUNTA PROVINCIAL DE ACCIÓN SOCIAL

A finais de abril de 1932 constituíuse en Ourense a agrupación Acción Femenina Gallega, unha Asociación Político-Social cuxo obxectivo primordial era a defensa dos principios que servían de base á sociedade e que eran: Relixión, Familia, Propiedade, Orden e Traballo. Unha asociación moi tradicionalista formada por mulleres da burguesía ourensá de traxectoria conservadora.

Era unha agrupación de mulleres que, segundo a prensa "era una hermosa lección que da la mujer a los hombres que poblamos la provincia, un tanto despreocupados y desentonados hay que reconocerlo, con la gravedad del momento presente..." (1)

A Presidenta de honra era a Marquesa de la Atalaya Berjema e a Xunta de Goberno desta asociación estaba formada por:

Sabina Albizu de Valcarce.

María Andina de Zarauza.

Elena Arias, viúva de Cerviño.

María Méndez.

María Palao.

Teresa M. Pedrayo.

Carmen Galán de Taboada.

María Guerra Muñiz.

María Valencia.

Elvira Pereira, viúva de Armas.

Angelina Laso

Mercedes Somoza.

No novembro do 33 a directiva estaba formada por: 

Carmen Bugallo de Valeiras.

Alicia Rodríguez.

Guillermina Veiga.

A sede da Acción Feminina estaba situada na Praza do Trigo, número 3 e quen quixera adherirse  debía acudir alí para afiliarse.

A Acción naceu cun cometido específico, pois vían en perigo os principios básicos da sociedade e, polo tanto había que orientar adecuadamente as decisións das mulleres no emprego do seu recentemente dereito ao voto. Esta agrupación  traballou para que as dereitas gañasen en Ourense nas eleccións. Así dicían na prensa: "han de ser solo las señoras las que han de formar la legión de salvadores de nuestra Patria" (2). Fixeron campaña para as dereitas e organizaban colectas para os gastos de propaganda. Tamén se ofrecían para que os ourensáns e ourensás comprobasen se estaban nos censos electorais. A vitoria das dereitas en Ourense non se esqueceron de agradecer o traballo de apoio levado a cabo pola Acción Femenina Gallega, así o manifestou Carlos Taboada Tundidor que saíu deputado da CEDA por Ourense.

(Fonte. Galiciana. "Acción Femenina Gallega", Galicia, 3 de novembro de 1933, p. 6)

Fixeron tamén un labor social creando escolas gratuítas para as nenas de Ourense así como un roupeiro de caridade en 1933 para ocupar o espazo deixado polo de Santa Vitoria que fora disolto uns anos. Grandes Festivais de música, baile, recitais, comedias... coa intención de recadar fondos para as escolas "católicas" da cidade. Tamén montaron un comedor de caridade para atender ás xentes máis humildes e sen fogar

Nas intencións da agrupación estaba a de crear Seccións temáticas e especiais que se encargarían de distintas actividades e estarían ao frente de cada unha delas dúas vogais. Organizaban mitins no Teatro Principal de Ourense que adoitaban ser moi concorridos pois os oradores eran, daquela, de recoñecido prestixio como Medina Togores que viña de Madrid, Mosquera Nocelo que impartiu unha conferencia titulada " Distintos aspectos de la acción femenina" e Pita Lasanta que viña dende o Ferrol. Noutra ocasión tamén organizaron unha charla a cargo do avogado e político celanovés, Manuel Lezón, vinculado ao Partido Agrario Español e que saiu escollido como deputado nas eleccións de novembro do 33. Disertou sobre "El matrimonio y la mujer católica" na que animou ás mulleres a acollerse aos postulados cristiáns. Outros oradores foron Manuel Álvarez de Toledo; José María Valiente...

Así mesmo fóronse constituíndo grupos en diversas vilas da provincia. Una das máis temperás foi a de Carballiño que se formou o 9 de abril de 1932. A directiva estaba composta por:

Presidenta: Emma Diz.

Vicepresidenta: Dolores Vilarino.

Secretaria: Consuelo Villanueva.

Tesoureira: Aurora Rodríguez.

Vogais: Felisa López, Rosa González, Gloria Rodríguez e Elvira Fernández. 

Logo a de Viana do Bolo e tamén a de A Gudiña o 24 de xuño de 1932 sendo a súa presidenta Eloísa Barja.

Agora ben, non cabe dúbida que a militancia destas mulleres focalizouse fundamentalmente no eido político. Foron activistas na preparación das mulleres ourensás para que votaran á dereita. As mulleres de Acción Feminina gallega traballaban para a política. Por tal motivo, cando se produciu o golpe de estado do 36 as funcións desta agrupación experimentaron un significativo xiro.

En efecto, a Acción Feminina Gallega no ano 1936 viu que a súa colaboración na política dos anos anteriores en apoio das dereitas -e dicían: " Los deseos de cuantos han buscado nuestra ayuda para el bien de España nos han hallado siempre dispuestas a servir a todos y atentas siempre al bien religioso y social de nuestra amada Patria"-  xa non tiña razón de ser pois instalárase un réxime ao modelo da súa defensa. Por tal motivo, o comandante José Ceano convocou á Directiva da Acción Feminina o día 5 de novembro de 1936 e pediulle que:

 Toda vez que las circunstancias presentes de España no son propias para labores políticas y en cambio exigen suma actividad en el campo social, dejará a un lado Acción Femenina Gallega actividades y matices políticos y en colaboración con la Junta Provincial de Acción Social formando nuestra asociación la rama femenina de dicha Junta y encargándose oficialmente de la labor social propia de la mujer en bien de España.(3)

A directiva de Acción Femenina Gallega contestou que a parte política era unha ocupación accesoria da asociación e que a levaran a cabo mentres as circunstancias o esixían pero que o propio da Acción era o labor social e, polo tanto, aceptaban con gusto a indicación do comandante sen descoidar as actividades que xa tiñan en marcha como eran a escola de nenas, o Sindicato de mozas do servizo, a Escola Obreira de Carballiño.

Por suposto que a comandancia aceptaba a continudade destas tarefas e incluso reclamaba que a Acción crease máis escolas para nenas, non só na capital, senón nas vilas e nos lugares da provincia onde fosen pertinentes.

A reunión rematou quedando a Acción Femenina gallega integrada, como sección feminina, na Xunta Provincial de Acción Social.

A continuación a directiva da Acción social enviou unha circular con cinco puntos ás súas socias indicando que a agrupación nin se disolvía nin cambiaba o seu fin primordial nin a súa organización interna; que abandonaba "por impropios" todo labor directamente político: que intensificará o seu traballo social, principalmente nas escolas, Sindicatos femininos, Escolas nocturnas de obreiros, comedores de pobres, etc...; que estará ao lado do exército e ás ordes das autoridades militares e de xeito especial da Xunta Provincial de Acción Social e, finalmente, invitaba a todas as mulleres de Ourense e provincia a que se implicasen y se asociasen para traballar para a reconquista espiritual e social de España.

(1) "Acción Femenina Gallega", Galicia, 3 de Marzo de 1932, p. 1; (2) Un orensano, "¿Hay derechas en la provincia de Orense?", Galicia, 17 de novembro de 1932, p,1; (3)"La Junta Directiva de Acción Femenina Gallega a sus socias, simpatizantes y a toda mujer cristiana de Orense y provincia", La Región, 19 de novembro de 1936, p. 3. Elaboración propia a partir de diversas fontes. Vid: "Acción Femenina Gallega", Galicia, 9 de abril de 1932, p. 6; 28 de xuño de 1932, p. 1; 3 de novembro de 1933, p. 1; 4 de novembro de 1933, p. 1; 5 de novembro de 1933, p. 1;  27 de decembro de 1932, p. 1; 27 de xaneiro de 1933, p. 1; "Acción Femenina Gallega en A Gudiña" ,  La Región, 3 de xullo de 1932, p. 1; La Junta Directiva de Acción Femenina Gallega a sus socias, simpatizantes y a toda mujer cristiana de Orense y provincia", La Región, 19 de novembro de 1936, p. 3. 

"LAS MARGARITAS" DE OURENSE

Las Margaritas era a grupación feminina do Partido Carlista. O nome foi tomado da Raíña Margarita, muller de Carlos VII ao considerala virtuosa e unha asidua visitadora de Hospitais e propulsora de accións caritativas e sociais.

Dita agrupación estaba conformada por mulleres tradicionalistas e moi conservadoras  cuxo fin era  preservar as esencias da patria e os valores relixiosos. Dispuña da súa propia publicación semanal que se editaba en Madrid e traía numerosas ilustracións sobre as diversas actividades realizadas. Dita revista tivo a súa saída en maio de 1932  e contaba con diversas seccións: Religión, Acción Social, Alta Política, Modas, Arte, Literatura, Novelas, Cuentos e Noticias xerais e de provincias. O prezo da suscrición era de 3,5 pesetas por trimestre, 6,5 por semestre e 12 pesetas anual.

En Ourense tamén tivo as súa afiliación. Formouse o grupo en 1935 e a idea saíu dunha Xunta do denominado Partido Lexitimista na que se escolleu á nova Directiva que estaría composta polo Presidente  José González Sás e polo Consiliario Ramón Delage Santos. Nesta Asemblea, ademais da nova directiva e outros asuntos, acometeron o punto de crear a Sección Feminina do Partido:

"Acordó igualmente organizar la Sección Femenina "Las Margaritas", contando para ello con el apoyo de distinguidas damas y la colaboración de bellas señoritas orensanas..." (1)

Pero a constitución do grupo non se fixo efectiva nese momento, houbo que agardar a outubro de 1935 para a súa formación.

"FUNDACIÓN DE LAS MARGARITAS"

La Comunión Tradicionalista (Grupo Orense) ante los contínuos requerimientos que de antiguo venían haciéndose para la constitución en nuestra capital de una Agrupación Femenina Tradicinalista, se ha decidido de una manera efectiva a su fundación, teninendo tal iniciativa un franco y rotundo éxito.

Anteayer, día 28, a las siete y media de la noche y en los locales de dicho Centro (Plaza del Trigo, nº 3) se reunieron más de cincuenta señorias, tomando acuerdos provisionales de proyectos en los cuales encuadrarán sus actividades dentro de la disciplina y ordenanzas de la Comunión.(2)

A tal fin formouse un Comité organizador que serían encargadas do acoplamento de datos e a constitución das diferentes seccións que comporían a nova organización. Este Comité estaba integrado polas seguintes mulleres:

Rita Vázquez

Sarita Nóvoa

Maruja Lamelas

María Encarnación Alcaraz

Hermitas Varela Salgado

Carmiña Gallego

Amalita Arias

Antoñita Amor

A partir de entón, todas aquelas mulleres que desexaban formar parte da Agrupación Femenina Tradicionalista tiñan que dirixirse personalmente a falar co Comité ou ben enviar unha adhesión á Sección Margaritas.

O día 6 de novembro de 1935 tiveron a súa primeira reunión e a Secretaria do Comité, Encarnación Alcaraz, deu conta das accións realizadas e das adhesións recibidas que foron abondosas. Tamén se levou a cabo a elección da directiva sendo escollidas as seguintes mulleres:

Presidenta: Julia Arias Fernández

Secretaria: Encarnación Alcaraz del Río.

Vicesecretaria: Pepita Céspedes Diz.

Tesoureira: Catalina Álvarez.

Vogal primeira: Antoñita Amor.

Vogal segunda: Araceli Sánchez

Vogal terceira: Amalia Arias.

A afiliación en Ourense foi notable de feito, nas reunións que celebraban as máis militantes, a secretaria apelaba á necesidade de constituír seccións subalternas para encadrar as múltiples actividades das afiliadas. 

As seccións eran:

A de Prensa e Propaganda.

Declamación.

Socorro Blanco.

Función Social

Cada unha delas tiñan un funcionamento autónomo. Adoitaban  facer un chamamento ás mulleres ourensás para dar a coñecer o programa da Comunión e realidades nacionais. Outra faceta era a de organizar ciclos de conferencias, círculos de estudos, a cargo de prestixiosos oradores tradicionalistas, aparte dos fins sociais e benéficos característicos da agrupación. Tamén facían celebracións á Inmaculada Concepción que era a patroa dos requetés nas que era propio que falase a Presidenta e se dirixira un discurso exhortando ás xuventudes a traballar por España.

En Verín chegou a constituírse a agrupación en outubro de 1936 e formaban a directiva a seguintes mulleres:

Presidenta: Dolores Cid Rodríguez.

Vicepresidenta: Jesusa Obelleire Rodríguez.

Secretaria: María Mercedes García Velasco.

Vicesecretaria: Pepita Cousiño Álvarez.

Contadora: Rosita Juste Estévez.

Tesoreira: Rosita Nieves Bayos.

As accións das Margaritas ourensás eran de carácter social, filantrópico e recurrentes visitadoras dos Hospitais para dar consolo e apoio. Todos os actos eran un escaparate para a preservación dos valores patrios españois. Eran o catalizador das ideas de esquerda que para elas resultaban amenazadoras para manter o que elas consideraban o orden natural sustentado na relixión. Elas eran as que conducían a hora do rezo do Rosario todos os días ás sete da tarde no local e debían ir por obriga os recén inscritos no carlismo. 

(Elaboración propia a partir de diversas fontes)

(1) "Notas tradicionalistas", Galicia, 14 de febreiro de 1933, p. 1; (2) "Fundación de las Margaritas", Galicia, 30 de outubro de 1935, p. 8; Vid: "Las Margaritas españolas", Galicia, 30 de abril de 1932; "Notas Tradicionalistas. Sección Margaritas", Galicia, 7 de novembro de 1935, p. 8; La Región, 5 de novembro de 1935, p. 5; "Notas Tradicionalistas", Galicia, 11 de decembro de 1935, p. 6; "Requeté tradicionalista local", La Región, 24 de outubro de 1936, p. 3. Para afondar máis no movemento Carlista vid: Rego Niego, Manuel, El Carlismo Orensano. 1936-1980, Deputación Provincial de Ourense, 1985.

MESTRAS ADHERIDAS Á "CASA DEL MAESTRO" (1935)

A Casa do Mestre era unha institución na que se prestaba axuda, asesoramento aos mestres e mestras e tamén formación para a mellora profesional e cultural destes. 

A iniciativa de crear a Casa do Mestre en Ourense xorde en 1935 cando unha comisión de mestres visitou aos inspectores o 21 de febreiro para informarlles da vontade de que se creara esa asociación tal como se fixera noutras provincias galegas e a inspección acolleu de bo grao a proposta. A ela tamén se adheriu a Normal de Ourense que, por medio do seu director Vicente Risco, considerou: "No puede la Escuela Normal, como formadora de maestros, permanecer ajena a lo que tienda su dignificación y a la defensa de sus legítimos derechos profesionales. No ha de regatearles, pues, su ayuda para lograr que la Casa del Maestro cumpla los fines con que se funda" (1).

A idea principal que motivaba a este grupo de mestres a formar el Hogar del Maestro ou La Casa del Maestro era sumar a forza de todas as asociacións de mestres e constituír unha potente organización encargada de soster e defender os intereses do maxisterio:

Es verdad que existen diversas asociaciones profesionales, por ello se debe más al esfuerzo generoso de algunos compañeros que a la voluntad unánime de la clase. Y esto sucede, principalmente, por la forma peculiar de nuestro trabajo, que realizamos completamente aislados y, consecuencia lógica de ello, por nuestra falta de relación. Sintiendo, pues, esta necesidad de unirnos, y, por otra parte, considerando criminal contribuír a la atomización del Magisterio creando una asociación más, los maestros que suscriben se dirigen a todos los compañeros de la provincia con el propósito de crear entre todos el "Hogar del Maestro" que  tan buenos resultados está dando ya en los lugares donde funciona. El Hogar del Maestro podría ser el local social de todas las Asociaciones de la provincia, cuyos socios, por el mero hecho de adherirse en bloque a la Asociación a que pertenecen se considerarían como miembros del Hogar. Podría ser, además, el centro social de todos aquellos compañeros que, sin pertenecer a ninguna Asociación deseen formar parte de él....(2)

A pretensión era organizar o Fogar do Mestre como unha Sociedade cultural, administrativa e recreativa. Cultural porque contaría cunha Biblioteca, realizaría Cursiños de conferencias, charlas científicas e "todo lo que tienda a una mayor elevación y dignificación de la clase". Tamén faría un labor administrativo porque todos os docentes que non residisen na capital poderían acudir para resolver asuntos. E por último, sería recreativa pois sería un lugar de xuntanza e encontro de compañeiros. 

Os promotores da idea foron os mestres Abel Carvajales, Celso Baratta, Enrique Castro, Manuel Vidal e Cervantes Villamarín, algúns deles pertencentes  á A.T.E.O. Esta comisión animou a que se adheriran cantas máis institucións mellor, como a Normal, a Inspección, as Asociacións de mestres, os docentes de xeito individual...Apremiaban a que se constituíse prontamente para formar unha Directiva. Desde ese intre Cervantes Vilamarne foi o encargado de recoller as adhesións de mestres que tiñan que facerse, de momento, na rúa Dous de Maio número 4, aínda que a asociación pretendía contar cun edificio céntrico para animar á adhesión do maxisterio. Nun primeiro momento e provisionalmente, a Casa instalouse na Praza do Trigo número 2, primeiro piso.

O 3 de marzo de 1935 convocouse ao maxisterio a unha asemblea no terceiro piso do antigo Hospital para a constitución do Hogar do mestre ou Casa do mestre. Esta foi moi concorrida e sentaron as bases para a creación da institución da que sería presidente Celso Baratta e actuaría como secretario Cervantes Villamarne.

Unha vez acordada a súa creación pasouse á redacción do proxecto do regulamento no que se indicaba:

No Capítulo 1º  abordábase que a finalidade da Sociedade que eran establecer lazos de amizade e compañeirismo entre o Maxisterio; organizar unha biblioteca de cultura profesional y e xeral para o uso dos asociados; organizar museos e exposicións escolares e tamén viaxes e excursións para elevar e dignificar a clase; celebrar veladas culturais e organizar cursiños e conferencias; resolver aos compañeiros asuntos; poder concertar con hoteis e fondas uns prezos de aloxamento a prezos mínimos; establecer a Sección de Socorros Mutuos; ofrecer un centro de reunión agradables; ofrecer domicilio social ás asociacións de mestres; traballar na mellora da función docente. Tamén se dispuxo que a asociación non trataría asuntos políticos nin relixiosos.

No Capítulo 2º tocaba o tema dos socios, indicándose que podían ser todos os mestres e mestras de primeiro ensino nacionais e tamén se acollía aos estudantes da Normal. Cada novo socio debía vir avalado por dous asociados. Os integrantes pagarían unha cota de 1,5 pesetas ao mes.

No Capítulo 3º tratábase da Xunta xeral e indicábase que a Xunta xeral reuniríase en sesión ordinaria nos meses de xullo e xaneiro de cada ano. Celebraríanse  xuntas extraordinarias cando fose necesario. Na discusión de todo asunto concederíanse dúas quendas en pro e dúas en contra procedéndose despois á votación secreta. Na xunta de xaneiro presentábase a memoria de todas as actividades realizadas.

No Capíutlo 4º abordábanse as funcións e a constitución da Xunta Directiva que estaba composta polo Presidente, Vicepresidente, Secretario, Vicesecretario, Contador, Tesoureiro, Bibliotecario e cinco vogais. Todos eles reunínanse unha vez ao mes e miraban pola admisión de socios, velar polo cumprimento do regulamento, convocar e presidir as xuntas xerais e presentar a memoria anual.

No Capíutlo 5º, 6º e 7º falábase das funcións dos membros da directiva

O regulamento continuaba ata catorce capítulos nos que se falaba das cotas dos asociados,  de que as asociacións de mestres podían ter domicilio na Casa do Mestre para xuntas e reunións para o cal fixouse unha paga mensual. Un dos capítulos a destacar era o XIII no que se abordaba o Socorro Mutuo coa finalidade de auxiliar aos compañeiros por motivos de enfermidades, falecemento, suspensión de haberes, petición de anticipos, etc...

A partir de entón comezou a adhesión docentes, en total 229 mestres e 90 mestras, isto é, as mestras supuñan case un terzo dos afiliados pois eran o 28% do total. As mestras, moitas delas xa coñecidas por nós son:

Eloisa Julia Iglesias

Antonia Ortiz Currais (inspectora)

Aurora Maceda (inspectora)

María Cid (inspectora)

Matilde Camacho (inspectora)

Clemantina G. Tabarés

Concepción Román

Sara Leirós

María de los Dolores Santa Eufemia

María del Carmen Luna

María de la Cruz Vázquez

Teresa Perez Quintela

Manuela F. Dominguez

Ramona Ochoa Carrasco

Flora Emma Gil

Bina Rodríguez

Digna Portabales

Dolores Álvarez

Mercedes Blanco

María Garrido

Esclavitud González Vázquez

Esperanza Rodicio Casar

Palmira A.Blanco

María Isabel Suárez Rodríguez

Olivia Olimpia Polanco

Ana María Diéguez Méndez

María del R. Díaz

Eutilia Doniz

María Esther Gómez Mosquera

María de los Angeles Iglesias

Rosa Fernández Pájaro

Felisa Barreiro Sánchez

Julia Vázquez Galán

María Rodríguez León

Consuelo Cid González

Eudosia Lorenzo

Julia Araújo Domínguez

Ana L. Prieto

Mercedes L. Rodríguez

María Concepción Fernández

Carmiña Lamas

María de Carmen Baselar Pérez

Adela Fernández Sánchez

Alicia Estévez Rodríguez

Aurea Azpilicueta Muñoz

Regina Falcón

Remedios Sánchez

Catalina F. Sánchez

Dolores Ramón Feijóo

Josefa Ferreiro Vidal

Sira González Cid

Dolores Justo

María Coellada Rodríguez

Eudosia Prieto Vidal

Adela Rodríguez Acevedo

Carolina Fernández

Benita Sierra Gómez

Inmelda Valdivieso

Sara Fidalgo González

Rosa Laureana González

Castora Nóvoa Rodríguez

Justa Fernández

Cecilia Richart

Emilia Lozano

Felisa Couto Domínguez

Perpeta Reibelo

Victoria Amor

Aurora Francisco Álvarez

María de las Candelas Iglesias

Ángeles Sanchez Silva

María Ávarez Veras

María Aurora Iglesias

Carmen Somoza Pato

Manuela Ferreiro Bouzas

Carmen Arcos

María de los Ángeles Álvarez Novoa

Juana A. Penín

Eladia Blanco

Modesta Pérez Pérez

Jesusa Fernández

Marina Anta García

Manuela Rodríguez

Consuelo Carid

Carmen A. Canitrot

Ana Meigide González

Matilde Meigide

Carmen de Castro

Maruja de Castro

María del Carmen Díaz

Consuelo Colmenero

A intención da Casa do Mestre era aglutinar as Asociacións de mestres que se crearan, non obstante, a Asociación de mestres do partido de Ourense acordou darse de baixa da institución por non estar conforme coa forma de actuar da mesma. Así mesmo, algúns comezaron a criticar a Casa do Mestre no momento en que se estaba a redactar o regulamento por considerar que parte dos mestres proviñan da case extinta A.T.E.O e querían empregar a institución con fins políticos.

"Fraguada esa Casa del Maestro por destacados elementos de la ya muerta Asociación de Trabajadores de la Enseñanza de Orense, cuyo órgano en la Prensa fue la ya también desaparecida revista A.T.E.O y alentada por quienes al comienzo de la República, dejando a un lado sus creencias religiosas, se alistaron en el partido Socialista para alcanzar pingües enchufes, no es de extrañar que quedase convertida en su primera Asamblea del día 22 en una nueva sucursal de la Casa del Pueblo..." (3)

Non obstante, os da A.T.E.O non simpatizaron coa creación do Fogar do Mestre aínda que  algúns membros da asociación foran os que incitaran á súa organización (como xa indiquei anteriormente). O que si manifestou a A.T.E.O foi que se desmarcaba totalmente desta nova empresa pois ela seguiría cos seus propósitos.

O día 22 de abril de 1935 celebrouse unha asemblea ás dez da mañá nunha das aulas grandes da Anexa Graduada para facer, por fin, realidade a Casa do Mestre, como así sería. Pero a institución non empezou con bo pé xa que comezou a ter os seus detractores tal como se constatou por varios artigos de prensa que falaban de malas prácticas. Un artigo  asinado por X dicía, en referencia á asemblea celebrada o día 22, que se cometera frauda no escrutinio da elección da Xunta Directiva:

En ella se descubrió el gato encerrado...que en torno a esta cuestión flotaba en el ambientey que tenía integrados a los elementos profesionales y no profesionales de la enseñanza, entre ellos a nosotros.

Quedó demostrado por las discusiones habidas y las votaciones realizadas, que la etiqueta de la casa u Hogar del maestro, contiene como principal finalidad acabar con las asociaciones de maestros existentes, para absorber la acción de estas y después la nueva entidad poder servir de instrumento a la agrupación política en donde la idea haya sido incubada.

Y para final apoteósico de esta Asamblea la elección de Junta Directiva con una novedad en el procedimiento del escrutinio (...) después de haber empezado aquel se suspendió para ir a comer los escrutadores y mientras tanto, las papeletas...se las encerró en un cajón y cuando se les dio libertad, pasadas dos largas horas, cantaron nombres alocadamente..." (4)

O artigo remataba dicindo que, debido ao procedemento sospeitoso de manipulación, a Xunta Directiva que saíu nomeada non debería atreverse a exercer tal cargo. Desde logo, a nova entidade tivo os seus detractores e os ataques non pararon en días sucesivos manifestando que a Casa do Mestre enganara aos adheridos e asociados pois non era, como dicía, unha asociación neutra e que non abordaría temas políticos e relixiosos e por tal motivo, dicían, xa comezaban a producirse as baixas de gran número de inscritos. Contra estas arremetidas, os representantes da Casa do Mestre defendéronse dicindo que a elección da directiva fora limpa e legal.

Malia todo, a a Casa do Mestre inaugurouse e tería a súa sede na Rúa de Pontevedra, número 3, 1º piso ( este é o enderezo definitivo pero estou segura que o meu querido amigo Rafa Salgado sabe ubicala mellor). Xa desde os inicios comezou o irmanamento coa de Pontevedra e organizaron entre ambas as dúas unha xuntanza en Pontevedra coincidindo co día de Ourense. Logo, ata final de ano realizou diversas actividades centradas en charlas e conferencias. En xaneiro de 1936 cambiaron de directiva e sería nomeado presidente Celso Baratta e as actividades non cesaban. Organizaron unha exposición de libros escolares para que os docentes puideran incorporalos aos orzamentos de material; planificaron unha excursión para os escolares para que coñeceran a cidade que foi todo un éxito, chegando a inscribirse un total dous mil cincocentos nenos polo que a Casa tivo que organizar as visitas escalonadamente. 

Como se dixo, dentro dos obxectivos da Casa do Mestre estaba a de organizar conferencias e charlas para o profesorado, pois ben, en decembro de 1935 o artista Manuel Torres Martínez disertou sobre "O debuxo infantil"; o  21 xuño de 1936 Emilio Amor, profesor de pedagoxía da Normal, pronunciou unha conferencia titulada "El crecimiento del niño en la edad escolar". Tamén organizaron charlas sobre as Misións Pedagóxicas impartidas por Enrique Azcoaga e Pedro Rubio. 

A máis disto, preocupáronse de mercar libros para a biblioteca da Casa e entre os exemplares adquiridos estaban: Psicología pedagógica de Klemm; Pedagogía sistemática por Flitner; dous tomos de Orientación profesional  de Chleusebairquer; La Educación Cívica de  Kerschensteiner; Psicotecnia de Giese; Anormalidades mentales de Stern; La escuela nueva de L. Filho; La Educación de la mujer de Mirguet.

Non se pode negar a boa intención da institución da que hoxe falamos poi tiña entre os propósitos divulgar a cultura entre o maxisterio e tamén crear un centro a xeito de Colexio para atender as súas demandas. Non sabemos ata cando estivo funcionando pero cremos que foi clausurada durante a Ditadura, pois tamén a Casa do Mestre de Pontevedra foi pechada en agosto de 1936.

(Elaboración propia a partir de diversas fontes e suxeita a publicarse no libro da Historia das mestras) (Foto: Avenida de Pontevedra, 1926. Fotografía de La Región. Nesta rúa localizaríase a Casa do Mestre)

(1)"La escuela normal del magisterio primario de Orense y la casa del pueblo", La Región, 14 de marzo de 1935. (2) "Por el hogar del maestro", La Región, 23 de febreiro de 1935, p. 3; (3) "Lo que va a ser La Casa del Maestro", La Región, 3 de maio de 1935, p. 4; (4) "La Casa del Maestro", La Región, 24 de abril de 1935,p. 6. Vid: "Visita de una comisión", La Región, 22 de febreiro de 1935, p. 3; La Región, 3, 7, 12, 19, 21, 26, 28 de marzo de 1935, 10, 11, 18, 25 de abril de 1935; 1 de maio de 1935: 23 de febreiro de 1936; 16 de maio de 1936; 6, 20 de xuño de 1936; 2 de xullo de 1936.

MESTRAS INTEGRANTES DA ASOCIACIÓN DE MESTRES CATÓLICOS

Durante o primeiro terzo do século XX fóronse creando diversas asociacións do maxisterio, cada unha cos seus obxectivos e procedementos de actuación. As mestras foron incorporándose paseniñamente a cada unha delas aínda que, como indicou Consuelo Flecha, as docentes non eran proclives a organizarse pois a súa felicidade radicaba en ter unha escola onde exercer.

Unha das asociacións gozaba de maior atractivo para as mestras foi a Asociaciónd e Mestres Católicos. Esa adhesión maioritario é unha mostra evidente dunha  mentalidade moi conservadora conformada ao longo dos séculos nas mulleres. Pero,sen dúbida, a Asociación Católica resultou ser a que máis mestras chegou a integrar , de feito, podemos dicir que esta asociación foi promovida polas mestras entre as que estaban María de las Candelas Iglesias Abella, María Cid López, Ascensión Seijo, Társila Seijo, Isabel Vázquez, Teresa Pereira, Antonia Fernández, Elvira Acevedo, Clotilde Tesouro, Marina Soto, María Teresa Amor, Josefa Acevedo, Elisa Fernández Pousa, Antolina Vila Puga, Remedios Sánchez Moura, Elvira Requejo, María Dolores Ríonegro, Julia Rey, Isabel Areán e María Nespereira Quevedo

Esta creouse en Ourense o 30 de xuño de 1935 cuxos principios concordaban coa sociedade ourensá conservadora e tradicionalista. Tiñan o seu local de reunión na rúa Juan de Austria, nº 3:

(...) no es una asociación más sino que la están exigiendo imperiosas necesidades ideológicas...Los maestros que creen necesaria una neutralidad política y religiosa se agrupan en torno a las Asociaciones de este tipo. Los que creen deben unir sus esfuerzos societarios a aquellos que propugnan ideologías materialistas con su secuela de lucha violenta de clases, ¿Tienen también las suyas? ¿por qué los maestros católicos no hemos de crear una, que sea como en los otros campos, lazo de unión estrecha que aumente los afectos, hermane las diferencias, propugne mejoras económicas y aspire al perfeccionamiento profesional de sus miembros...? Un grupo de educadores orensanos, tras amplio campo de impresiones, ha llegado a la absoluta coincidencia de constituír la Asociación de maestros católicos y se dirige a todos cuantos sientan los mismos fervorosos ideales[1]

Os principios nos que se sustentaba dita asociación eran: catolicidade, profesionalismo, convivencia, perfeccionamento e legalidade. Un sindicato que buscaba contrarrestar ás diversas agrupacións de docentes de carid ateo ou laico para reconducir o ensino e a profesión cara os valores cristiáns. 

(Elaboración propia a partir de diverss fontes)

---

[1] “Nueva asociación de maestros”, La Zarpa, 12 xullo de 1935, p. 4. 

MESTRAS INTEGRANTES DA ASOCIACIÓN PROVINCIAL DE MESTRES DE PRIMEIRA ENSINANZA EN 1899

(Directiva da Asociación de mestres do Partido de Ribadavia.Vida Gallega, 20 de xuño de 1917, p. 17 )

No mes de xaneiro de 1899 constituíuse na provincia de Ourense a Asociación de Mestres de primeiro ensino cuxos principios e obxectivos, recollidos no primeiro Boletín de la Asociación Provincial de Primera Enseñanza, era a defensa dos intereses do maxisterio ourensán: “Por fin ha llegado la ocasión, que no dudamos en calificar de venturosa, en que el magisterio de la provincia de Orense tenga un periódico exclusivamente destinado a la defensa y fomento de sus intereses”[1]. Tamén demandaba unha lexislación en prol de mellorar a educación e a cultura da sociedade. Polo tanto, a asociación non procuraba en exclusividade a mellora social e profesional dos docentes, tamén solicitaba unha lexislación que servise para cambiar a situación educativa do momento e que situase á educación conforme aos tempos modernos. Non obstante, estas asociacións totalmente apolíticas non exercían unha presión contra as autoridades e eran, apenas, combativas.

Desde o comezo da súa creación a Asociación Provincial comezou a recibir inscricións de docentes desde toda a provincia ourensá e as mestras chegaron a ser un 33% do total de asociados. A continuación preséntase a relación das primeiras mestras asociadas por Partidos Xudiciais:

Partido de Ourense	Pilar Pereira Elisa Lamas Veneranda Vieitez Josefa Fernández López Juana Alvarez López Generosa Ferrari Carolina Otero Amalia Vázquez Elisa Salgado Josefa Montero Solle Ramona Díaz Josefa Isaura Silva Francisca Yebra Conde
Partido de Allariz	Purificación Pazo Prado María c. González Piñeiro María Josefa Álvarez Juana Otero Guede Amalia E. Oubiña Ramona Gómez Carmen Rodríguez Ramona Paradela Avelina Pérez Matilde Quintas María Álvarez Carmen González
Partido de Bande	Consuelo Sayago
Partido de Carballiño	Encarnación Quintela Francisca Cendón Socorro Garza
Partido de Celanova	Faustina Pereira Emilia Alvarez Silva Mercedes Zancada
Partido de Xinzo	María Burcet Romero Coral Fernández Jovita Casanova M.B. de Morgade
Partido de Ribadavia	Jacoba Díaz Enriqueta Novoa María Dolores Díaz Carmen Martínez Amalia Ampudia
Partido de Trives	Leonor Boscossi Julia Agromayor Carmen Lopez Fernández Adelaida Rodríguez Teresa Boente Ludovina López Avelina Moure
Partido do Barco	Isabel Vázquez López Sofía Antolín Cano Josefa Navarro
Partido de Viana do Bolo	Amable Estévez Leonisa Salgado Jovita Pavón Sánchez Luísa Álvarez

Progresivamente  fóronse incorporando na Asociación máis docentes e entre eles catorce mestras polo que eran en total de sesenta e nove afiliadas. As mestras que se incorporaron foron Manuela Rey; Josefa Montero Solle; María Dolores Cid Fernández; Francisca Adela Borrajo; Javiera Enríquez; Elena Serrano; Sara Fernández; Josefa Fernández; Preciosa Nogueira Alvarez; Jesusa Armesto; Josefa Franco López; Adelaida Elicia Martínez Senra; Julia Petra Martínez; Concepción Llopis e Genoveva López. Temos que dicir que a afiliación de mestras con ser importante non deixaba de ser unha porcentaxe baixa ao supoñer aproximadamente unha cuarta parte das docentes que estaban exercendo nese momento na provincia[2].

Cabe salientar que as mestras comezaron a formar parte das directivas das diversas asociacións que foron xurdindo nos partidos xudiciais da provincia adquirindo un maior rango de responsabilidade e compromiso. Podían formar parte das direccións tanto mestres como mestras. Na recén creada Asociación de Mestres provincial estaban como vogais Josefa Fernández López que era a mestra da escola de San Andrés de Camporredondo en Ribadavia e Amalia Vázquez que estaba na escola de Canedo, que tiñan o cargo de vogal [3]. 

Entre as primeiras asociacións comarcais que nomearon a mestras para formar parte das Xuntas de Goberno está a de Ribadavia que contaba con dúas mestras. 

A  de Xinzo que na inauguración da Asociación o 14 de xuño de 1906 nomeou como vocais da directiva a Dona Adelaida E. Martínez e Dona Rosa Cuquejo. Na renovación da directiva comezaba a ser habitual que figurasen mestras da localidade, por exemplo, en 1918 nomeouse como vicepresidenta a Encarnación Pousa Otero que o título superior de maxisterio e desde 1915 estaba exercendo na escola de Xinzo. Ela comezou a traballar de interina en 1894 e traballou na escola de Tameirón en A Gudiña. En 1912 presentouse ás oposicións restrinxidas que se convocaron e foi destinada á escola de Seoane de o Carballiño e logo trasladouse á vila limiá. Estaba casada con outro mestre e faleceu en 1933.O mesmo ano que Encarnación escolleuse de vogal a Asunción Conde Álvarez que tiña o título superior e comezou a traballar en 1908 e estaba destinada na escola de Blancos [4] .

No Partido de Ourense nomeouse tesoreira a Dona Antonia Fernández Quintela en 1934 da que se sabe que en 1909, recén aprobada a oposición, adxudícanlle a auxiliaría de Ourense e que en 1921 casa cun tenente do exército. Será unha mestra destacada no seu facer profesional recibindo o premio das mutualidades así como recoñecementos varios. Faleceu en Ourense no ano 19[5]. 

Na Asociación de Celanova figuraban xa en 1907 unhas cantas mestras, dun total de vinte e cinco asociados, que asinaron os acordos da xunta celebrada en Gomesende o 16 de xuño. Na reunión exerceron de vogais Encarnación Suárez  que era a mestra na escola de nenas de Gomesende e Josefa Franco, a mestra de Trasportela, e como asistentes estaban Serafina Nieves Veloso; Jesusa Armesto e María Isabel Quiroga. Na nova directiva escollida en 1935, nomeouse como vogal a Concepción del Caño que era a mestra da graduada de nenas[6]. 

E na de Valdeorras estaban Sofía Antolín, Julia Fernández e Consuelo Hervella que asinaban as convocatorias de reunión periódicas[7]. Consuelo Hervella Nieto era e secretaria da Asociación de Valdeorras, de espírito activo. Participou nas xornadas culturais organizadas pola Asociación de Carballiño o 28 de agosto de 1912 e aproveitou a ocasión para facer unha crítica sobre a situación da escola primaria e describiu a precaria situación económica do maxisterio:“Sumaos a nosotros, compañeros en la desgracia, ayudad a los educadores de vuestros hijos” [8]. 

Na agrupación de Viana nomeouse en 1911 como vogal á mestra Elodia Frade da escola de O Bolo. [9]

Non obstante, eran poucas as mestras que ocupaban os cargos directivos, pero de ningún xeito eran relegadas. Probablemente preferían participar máis como asociadas que como cargo representativo, pero este non se lles negaba. O que é algo a salientar, dando mostras de que o asociacionismo do maxisterio estaba nun plano de igualdade de xénero.

(Elaboración propia a través de diversas fontes. Esta entrada forma parte dun artigo publicado)

[1] Arquivo BCS (Arquivo da Deputación Provincial de Ourense), Boletín de la Asociación de Primera Enseñanza, nº 1, 15 de xuño de 1899, Caixa nº 7.
[2] Estes datos foron calculados mediante o Boletín do Maxisterio no que figura o listado de mestras que exercían na provincia en 1906 contabilizándose 275. Se temos en conta que en 1899 habería aproximadamente ese número de mestras podemos calcular a porcentaxe das asociadas. Vid: “Junta Provincial de Instrucción Pública, Boletín del Magisterio, 5 de setembro , 15 de setembro, 25 de setembro de 1906, e 5 de outubro de 1906.
[3] ASOCIACIÓN DE MESTRES DA PROVINCIA DE OURENSE, Reglamento de la Asociación del Magisterio de la provincia de Orense, Imprenta La Editorial, Ourense, 1897, p. 12.
[4] “Asociación de maestros del Partido de Ginzo”, Boletín del Magisterio, 15 de agosto de 1906, p. 2. “Junta Provincial de Instrucción pública de Orense”, El Magisterio gallego, 674 (1898): 3; “Universidad Literaria de Santiago”, Boletín Oficial de la provincia de Lugo, 35 (1908):2; “Orense”, El Correo de Galicia, 29 de marzo de 1913, p. 2; “Conclusión del Concurso de Traslado”, El Noticiero gallego,1057 (1915): 2; “Universidad literaria de Santiago”, Boletín Oficial de la provincia de La Coruña”, 62 (1911): 3.[5] “Asociación de maestros del Partido de Orense”, La Zarpa, 3 de xaneiro de 1934, p.1.
[6] “Asociaciónd e maestros del partido de Celanova”, Boletín del maestro, 42 (1907): 3; “Asociación de maestros del partido de Celanova”, La Zarpa^.,  23 novembro de 1935, p. 9.

[7] El Magisterio Español, nº 4200, (1913): 488.
[8] Consuelo Hervella Nieto, Boletín del Magisterio, 258 (1912): 2.

[9] “La del partido de Viana del Bollo”, Boletín del Magisterio, 218 (1911):3.

AS MESTRAS DE OURENSE INTEGRANTES DA LIGA DE MESTRES RURAIS

Na primeira fila figuran de esquerda a dereita: Dona Dolores Soane, de Leiro; Dona Sira González, de San Victorio; dona Encarnación Pousa, de Pitela; Dona Aurora Presas, Dona Carmen Carvajal, de Santa Marina; Dona Concha Rocafull, de párvulos en Ourense; Dona María A. Villarino, de Rubiás; Dona Julia Petra Martínez, de Córgomo; Maestra de Éntoma; Dona Isabel Vázquez, de la Vega; dona Magdalena Deza, de Baiste, Maestra de Bóveda y Maestra de Calvelle.Boletín del Magisterio, ano VI, nº 224, 15 de setembro de 1911, p. 1. 

Os mestres e mestras da provincia ourensá, ademais de ter a opción de ser socios das Asociacións de mestres de ensino primario para reivindicar todos os asuntos que consideraran pertinentes, podían entrar a formar parte da Liga de mestres rurais. Esta formouse en Ourense en 1911.

A Liga constituiuse para defender as aspiracións dos mestres e mestras que desempeñaban escolas de 650 e de 500 pesetas e desvinculáronse da Asociación Nacional pois dicían que esta non satisfacía as demandas propias dos mestres rurais. 

Un dos mestres propiciatorios desta Asociación foi Hernán de la Puerta, mestre de Teruel, quen proclamaba que as bases da Liga eran: Estudar as necesidades da ensinanza primaria nos pobos para promover o seu desenvolvemento. Así mesmo, concretar as aspiración dos mestres rurais e procurar que se vexan cumpridos. Promover, tamén, a cultura popular e dos mestres rurais.

Formaban parte da Liga os mestres e mestras auxiliares, propietarios ou interinos que desempeñaban o seu labor en poboacións menores de mil habitantes. Podían formar parte da Liga todos os docentes doutras categorías que demostraban interese polo maxisterio rural.  Os integrante debían pagar de 0,25 a 1 peseta que eran destinados ás reunións, propaganda, xestións…Os membros tiñan dereito a participar en todas as votacións; formular propostas de reforma; reclamar consellos e apoio da Xunta Directiva cando foran atropelados os seus dereitos. Tiñan un boletín ou órgano a través do cal difundían as súas ideas e reivindicacións: La Educación. Órgano de la Liga "los amigos de la enseñanza".

Estaba organizada cunha directiva escollida por sufraxio directo. Os vogais desta Xunta tiñan que ser mestres de Escola pública con soldos de 650 pesetas ou menos. Os asociados cun soldo de 650 pesetas escollían un vogal da directiva da súa categoría e o mesmo farían os de menor categoría. A Xunta directiva xuntábase unha vez ao ano e cantas veces fose preciso. En Ourense conformáronse as respectivas directivas comarcais e entre elas figuraban dúas mestras:

O presidente era Don Hernán la Puerta e os vocais eran os Sres D. Basilio Carmona, polos mestres de Ourense. 

Don Rafael Alonso polos de Ribadavia. 

Dona Isabel Vázquez López, polos do Barco de Valdeorras.

Don Federico González polos de Verín. 

Don Celedonio Prieto Palencia polos de Verín. 

Don Arturo González polos de Celanova. 

Don Cesáreo Donato Otero, polos de Bande. 

Don Sadot Camaño, polos de Allariz. 

Don Antonio Cal Martínez polos de Trives. 

Dona Encarnación Pousa, polos de Carballiño.

Don Epifanio Alpizcueta polos de Xinzo 

A Liga marchaba sempre de acordo coas demais Asociacións e Sociedades que perseguían a mellora da ensinanza e do profesorado. 

A prensa local deseguida se fixo eco da nova organización.

 

A los señores maestros y maestras orensanos.

Mis queridos compañeros: Como representante de la prensa profesional en esta provincia, recibí del infatigable propagandista y presidente de “La Liga Nacional de maestros rurales” don Hernan de la Puerta, el encargo de convocaros para la reunión que en esta ciudad ha de celebrarse el día 21 de este mes, a las once de la mañana, en uno de los salones de la Escuela graduada de niños.

Haciéndome intérprete de vuestras aspiraciones, entendí que no debía rehusar la honrosa Comisión que me encomendó el compañero Hernán de la Puerta, y en ese sentido la acepté, confiado en que vosotros, representados en su mayoría por las Asociaciones de Carballino, Ribadvia, Celanova, Orense, Allariz, Verín, Trives, Viana, Ginzo, Bande y los compañeros del Barco, respondereis a la invitación que por medio de la Prensa local se os dirige por el que siempre está atento a la defensa de vuestros intereses; además, es necesario demostrar publicamente el entusiasmo que entre vosotros ha despertado la nueva Asociación, única llamada a hacer respetar vuestros derechos, ya que los que tenían el alto deber de defenderos os han olvidado, preocupándose sólo de su bienestar.

Espero, pues, que tratándose, como se trata, de la defensa de los maestros rurales, os impondréis un sacrificio y asistiréis a la reunión que en ella deis una prueba de gratitud a vuestro entusiasta defensor, señor de la Puerta, que viene a esta capital con el solo objeto de recoger vuestras aspiraciones, para dar cuenta en ellas a la Junta directiva de la Liga Nacional de Maestros rurarles, a fin de que ésta gestione todo aquello a que tenéis perfecto derecho.

Esta invitación se hace extensiva a la prensa local y a todos los maestros de la región gallega que estén conformes con la Liga Nacional de maestros rurales.

Os saluda y anticipa gracias, vuestro compañero.

Pío Ramón y Ogea (2)

Don Pío R. Ogea convocou aos docentes nunha das escolas graduadas da capital ourensá reuníndose unha grande parte dos mestres para discutir as bases que debían servir de fundamento á Liga de Mestres rurais en Ourense. Na nosa provincia onde a rede escolar estaba moi atomizada  non estaba de máis que se organizara esta asociación ad hoc para os mestres rurais, aínda que tamén é certo que na provincia se crearan as Asociacións comarcais de mestres de primeira ensinanza que tiñan moita actividade polo que a Liga non tivo moito percorrido. Ademais a Liga de Mestres rurais  vai acabar fusionándose á Asociación Nacional de Mestres en 1912 como tamén o farán a Asociación Española de Pedagoxía e El Magisterio español, de tal xeito que a Asociación Nacional asume as responsabilidades e reivindicacións destas asociacións menores que se foran formando en pro das súas propias causas.

(Elaboración propia a partir de numerosas fontes e suxeita a publicarse)

(1) Hernán de la Puerta, “Bases provisionales para constituír la Liga Nacional de Maestros rurales”, El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, 23 marzo de 1911, p. 2-3.
(2)Ramón y Ogea, P, “Convocatoria”, La Región, 8 de agosto de 1911, p. 1.

(3) Relación dos presidentes das comarcas, “Liga nacional de Maestros rurales”, La Región, 22 de agosto de 1911, p. 1; La Región, 7 de abril de 1912, p. 1.