A MULLER E O SERVIZO SOCIAL. UNHA MEDIDA DE CONTROL SOBRE AS MULLERES PARA GARANTIR O SOSTÉN DO RÉXIME

Dende logo, as mulleres ao longo da historia sempre foron obxecto de limitacións, controis e aleccionamentos. Foron o foco de atención por parte da xerarquía eclesiástica e de sistemas políticos opresores pois ben sabían do protagonismo que tiñan na conformación familiar. O franquismo, réxime dun autoritarismo férreo, volveu centrar a súa vista no novo modelo de muller que comeza a reclamar. Despois de ter pasado pola República durante a cal as mulleres gozaron dun estatus inédito de liberdade, emancipación e dereitos, o Franquismo volveu atalas insistindo na súa reeducación. 

O Servizo Social creado por Decreto o 7 de marzo de 1937 serviría para "adestrar" ás mozas de 17 a 35 anos, solteiras. Obrigóuselles a realizar durante seis meses unha serie de servizos públicos de balde agochando, en realidade, a finalidade de formalas nos aspectos nacional-sindicalista do réxime, nos aspectos relixiosos e domésticos. Para as estudantes, o Servizo Social constaba dun período de formación teórica (doutrina falanxista e relixión) e un período de prácticas (en hospitais, comedores sociais ou bibliotecas). 

(Fonte: La Región, 9 de xaneiro de 1938, p. 2.)

(Fonte: «Acción Social», La Región, 5 de xaneiro de 1938, p. 2)

Que acontecía se a muller quería realizar estudos de bacharelato e universitarios e despois traballar? pois polo Decreto do 28 de novembro de 1940 consolídase a obrigatoriedade de presentar o certificado para o exercicio de funcións públicas e obtención de títulos. 

Vexamos como era a normativa para cada caso:

Ámbito de estudos	Normativa específica	Requisito principal
Bacharelato e Títulos Medios	Orde do 21 de marzo de 1940	Esixía o certificado do Servizo Social para a expedición de títulos de Bacharel, así como para calquera grao de formación técnica media.
Universidade e Escolas Superiores	Orde do 3 de xuño de 1940	Establecía que ningunha muller podía recibir o título oficial de licenciada ou doutora sen acreditar o cumprimento do Servizo Social.
Maxisterio (Escolas de Maxisterio)	Orde do 14 de maio de 1941	Especificaba a obrigatoriedade para as alumnas que remataban os estudos de Maxisterio. Sen o carné do Servizo Social, non podías presentarte a oposicións nin exercer.
Enfermaría, Matronas e Practicantes	Orde do 27 de xaneiro de 1945	Prohibía a expedición do título e o ingreso nos colexios profesionais de Auxiliares Sanitarios (onde se incluían as matronas e enfermeiras) sen o certificado.
Estudos de Comercio e Secretariado	Decreto do 25 de xaneiro de 1941	Obrigatorio para obter o título de perito ou profesor mercantil, fundamentais para o acceso ao mundo laboral administrativo.

Temos que imaxinar os atrancos que isto supuña para as mulleres, en especial aquelas que querían sacar adiante os seus estudos e as súas carreiras universitarias. Algunhas ata viñan desprazadas dende outras provincias para realizar o Servizo nun lugar concreto, como se recolle na seguinte noticia:

(Fonte: El Correo Gallego, 7 de xullo de 1962, p. 5.)

Practicamente todas as mulleres veranse forzosamente a realizalos pero tamén podemos pensar que moitas quixeran evitalos. Había a posibilidade de quedar exenta de face o Servizo Social? Pois di, as mozas podían librarse se alegaban, algún defecto físico, ser filla de caído na guerra ou de mutilados, ou haber participado activamente coa Falanxe, ou que desempeñaran antes algún traballo remunerado....Algunhas tamén buscaban medios menos "oficiosos" e presentaban papeis, digamos que falsos, para evitar o trámite. Non obstante, non era fácil librarse de facelos. 

Por último, a persistencia deste Servizo acadou ata 1975.

(Fonte: «Justificación del Servicio Social», La Región, 8 de febreiro de 1938, p. 3.)

O Servizo Social estaba dirixido pola Sección Feminina e hai que entendelo como un verdadeiro control social sobre as mulleres pois o réxime fixo delas as depositarias dos principios do franquismo.

Onde realizaban a ourensás o Servizo Social? pois principalmente no Hospital central, ou comedores sociais como o da Barrera, ou na Cruz Vermella...

Vid entre outros: Roda Alcantud, Cristina. “Las mujeres en la universidad durante el franquismo: el Servicio Social obligatorio como forma de discriminación”. En Las mujeres en la universidad durante el franquismo, coordinado por Yolanda Romano Martín, Sara Velázquez García y Mattia Bianchi, 61–73. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca / Universidad de Salamanca, 2018. Fotografía da entrada é unha recreación realizada con IA.

JAVIERA ELISA SUÁREZ PARADELA

A historia do maxisterio en Galicia está chea de historias complexas. Un dos casos é o de Javiera Elisa Suárez Paradela, quen foi mestra na escola mixta de Nocelo da Pena, no concello de Sarreaus (Ourense). A súa traxectoria vital amosa as dificultades profesionais dunha muller que tivo que loitar por recuperar o seu posto de traballo a principios do século XX.

Aínda que Javiera obtivo o título superior de mestra en 1895, a súa carreira viuse truncada moi pronto. En 1897, mentres exercía en Nocelo da Pena, abríuselle un expediente por abandono de destino.

Este proceso non foi sinxelo nin rápido pois inicialmente, sufriu unha suspensión de emprego e medio soldo que se alongou durante cinco anos, desde o 9 de marzo de 1897 ata o 17 de xuño de 1902. Esta suspensión foi o avance dunha sanción moito máis grave: a separación definitiva do maxisterio.

Tras pasar anos apartada do ensino, en 1920 Javiera decidiu solicitar un indulto para poder volver exercer a súa profesión. Para conseguilo, tivo que demostrar que cumpría con requisitos estritos: Contar con menos de 50 anos de idade, acreditar boa conducta e aptitude física e mental para o ensino e probar que pasaran máis de cinco anos dende a súa separación do corpo de mestres.

O Consello de Instrución Pública analizou o seu caso e determinou que a sanción anterior non debía considerarse como unha reincidencia, senón como parte do mesmo proceso administrativo orixinal. Finalmente, en xuño de 1920, o Rei concedeu o indulto solicitado.

Grazas a este perdón oficial, Javiera puido volver ás aulas en 1921. A súa nova etapa levouna por diferentes destinos na provincia de Ourense: á escola de Nogueira e Carzoá (Cualedro) e Curbillón (A Merca).

Porén, a súa vida profesional volveu verse golpeada pola represión política. En 1942, no marco da depuración do maxisterio nacional tras a Guerra Civil, foi sancionada de novo. Nesta ocasión, sufriu un traslado forzoso dentro da provincia e quedou inhabilitada para exercer cargos de confianza en institucións culturais e de ensino.

(«Personal de Magisterio», Boletín Oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, nº 54, xullo 1920, p. 15-16.)

(O texto recolle o expediente de indulto de Javiera Elisa Suárez Paradela, mestra que foi da escola mixta de Nocelo de Pena (Ourense). Solicitou o indulto da pena de separación definitiva do Maxisterio, imposta por abandono do destino. Acompañou documentación que acredita boa conduta, aptitude física e mental para o ensino, e que pasaran máis de cinco anos dende a separación, sen ter cumprido 50 anos. O inspector de primeira ensino informa favorablemente, pero lembra o disposto no Real decreto do 30 de xaneiro e a Real orde do 20 de febreiro. Non se considera reincidencia, xa que a suspensión de emprego e medio soldo sufrida entre 1897 e 1902 foi un paso previo á separación definitiva. O negociado e sección do Ministerio, así como a Comisión permanente do Consello de Instrución pública, opinan que procede conceder o indulto.)

Vid: «Junta de Instrucción Pública», Boletín Oficial de la Provincia de Orense, 1896, nº 6, p. 1; «Sección de Noticias», El magisterio gallego,  xuño de 1896, nº 588, p. 3; «De Instrucción Pública», El Compostelano, 13 de xullo de 1920, p. 2; «Sección Administrativa de Primera Enseñanza», La Región, 15 de setembro de 1921; «Del Magisterio», La Región, 15 de decembro de 1925, p. 1; «Información del magisterio», Galicia, 12 de agosto de 1930, p. 1; «Depuración del Magisterio Nacional», El Pueblo Gallego, 16 de xaneiro de 1942, p. 5.

17 DE MAIO. DÍAS DAS LETRAS GALEGAS 2026

Porque as teño sempre presentes e non me esquezo da súa fortaleza e ánimo no amor á Terra. Porque quero que sexan recoñecidas no noso Ourense, onde naceron.

FELICITAS FERNÁNDEZ CADÓRNIGA

Felicitas Fernández Cadórniga, nacida no Barco de Valdeorras, estivo sometida a un proceso xudicial sumarísimo no ano 1952. De novo unha muller como escudo dos homes que loitaron contra a ditadura.

O proceso xudicial tivo lugar en Ourense en novembro de 1952 e centrouse Felicitas Fernández Cadorniga e a súa sobriña Milagros Fernández, ambas as dúas naturais de o Barco de Valdeoras. Felicitas, que era xornaleira e sabía ler e escribir, mantiña unha relación sentimental con Jesús Quiroga (cualificado como "bandoleiro") desde antes de 1941. Por este motivo, Felicitas xa fora xulgada nese mesmo ano na Causa nº 3 de 1941.

Pola súa banda, Milagros Fernández vivía coa súa tía desde 1941, ano no que quedou orfa de pai e nai con tan só 11 anos. Debido a esta convivencia, Milagros era consciente da vida marital que a súa tía mantiña co fuxitivo e das actividades deste.

Tras o regreso de Jesús Quiroga á zona, Felicitas volveu acollelo no seu domicilio, dándolle aloxamento e comida, e retomando a vida en común. Esta situación prolongouse ata o 19 de agosto de 1952, día en que Quiroga morreu nun enfrontamento armado coas forzas da Garda Civil. Tras o tiroteo, Felicitas foi detida de inmediato.

O Consello de Guerra baseou a acusación no Decreto-Lei do 18 de abril de 1947, especificamente no seu artigo 6º, que castigaba o auxilio a partidas armadas dedicadas ao bandidaxe.

A Fiscalía solicitou inicialmente penas de seis anos de prisión para Felicitas e seis meses e un día para Milagros. A Defensa avogou pola libre absolución de ambas as dúas, argumentando que non eran responsables criminalmente dos feitos imputados.

O tribunal ditou sentenza o 25 de novembro de 1952, resolvendo o seguinte:

Condena para Felicitas Fernández Cadorniga que foi considerada autora dun delito de auxilio a compoñentes de partidas armadas. Impúxoselle unha pena de tres anos de prisión menor, coa suspensión de cargos públicos e dereito de sufraxio. Recoñecéuselle o tempo pasado en prisión preventiva para o cumprimento da condena.

En relación a Milagros, o tribunal decidiu absolvela libremente. Para isto, tivo en conta a relación de dependencia familiar absoluta que tiña cara á súa tía e o feito de que fora menor de idade durante a maior parte do tempo en que ocorreron os feitos.

A sentenza foi ratificada na Coruña polo Auditor de Guerra o 2 de decembro e aprobada finalmente polo Capitán Xeral da rexión o 5 de decembro de 1952. O proceso concluíu coa remisión destes documentos á Prisión Provincial de Ourense o 9 de decembro dese mesmo ano.

Fonte: A.H.P.Ou: Expediente persoal da reclusa Felicitas Fernández Cadórniga, 1.3.2.9.2.2.1.1.//24054/008

ELVIRA ALONSO RODRÍGUEZ

Unha mestra que tiña unha opinión moderna sobre a pedagoxía e demostra ter unha formación teórica das correntes pedagóxicas europeas.

Era mestra Superior de maxisterio, título que acadou na Normal de Pontevedra. A partir de entón, comezou a exercer nas escolas da provincia ourensá como interina. Estivo en escolas moi remotas, de aí o grande valor destas mestras. En 1907 tiña a praza de interina na escola de Laza, en Montederramo. En 1909 pasou á escola de Carracedo, en a Veiga. En 1910 foi para a das Ermitas, e así estivo durante diversos anos ata que en 1919 outórganlle a praza de Albos, no concello de Blancos e, en 1921, vai para Peñalonga. 

Esta mestra escribe un interesante artigo no xornal local, publicado o día 16 de abril de 1918, titulado "Fundamentos científicos da Pedagoxía"  que reflicte unha etapa na que a educación estaba en proceso de modernización e cientifización. Defende que a educación debe basearse en coñecementos científicos; que o docente precisa formación intelectual e metodolóxica e que a Pedagoxía debe integrarse nun sistema de ciencias relacionadas co etudo do ser humano.

O artigo formula desde o inicio unha pregunta central: se a Pedagoxía pode considerarse unha ciencia propiamente dita ou se é só unha aspiración a selo. A partir desta cuestión, Elvira desenvolve unha reflexión sobre a evolución histórica e conceptual da disciplina educativa e sobre os fundamentos que lle permiten adquirir carácter científico.

Sinala que a palabra Pedagoxía sufriu unha transformación profunda ao longo do tempo. Durnte séculos, a educación existiu sempre, pero non como unha ciencia autónoma. Segundo ela, a práctica educativa baseouse tradicionalmente en concepcións filosóficas, é dicir, en ideas xerais sobre o ser humano, a moral e a sociedade.

Neste sentido, a Pedagoxía nace primeiro como reflexión filosófica e só máis tarde busca converterse nun sistema organizado de coñecementos.

O artigo destaca que os feitos pedagóxicos estiveron sempre sustentados pola Filosofía. Isto significa que a educación non se concibía inicialmente como unha actividade técnica nin científica, senón como unha actividade guiada por principios éticos e visións do mundo.

Porén, Elvira subliña que a verdadeira estruturación científica da Pedagoxía atribúese ao pensador Herbart, quen sistematizou a educación e tentou convertela nun campo de estudo con bases racionais e metodolóxicos. Este punto marca a transición da educación como arte ou práctica empírica cara a educación como ciencia.

Presenta á Pedagoxía como unha disciplina apoiada por ciencias fundamentais como a Ética, como deber moral, a Estética, como ideal de perfección na formación humana, a Psicoloxía, como desenvolvemento do neno. e a Filosofía como visión xeral sobre o ser humano.

En base a todo isto, di que educar require coñecer profundamente ao educando, as súas capacidades, o seu desenvolvemento e as leis que rexen o seu crecemento intelectual e moral.

Unha idea central do artigo é que a Pedagoxía non debe limitarse á teoría. Debe converterse nunha ciencia aplicada, baseada en métodos e coñecementos concretos. O educador debe comprender a natureza do neno, coñecer os procesos do desenvolvemento infantil, empregar métodos adecuados...

En definitiva, o artigo pretende lexitimar a Pedagoxía como ciencia, destacando que a súa validez depende da súa fundamentación en disciplinas científicas e do uso de métodos racionais na práctica educativa.

Estamos, pois, ante unha mestra que demostraba ter unha gran modernidade intelectual.

Vid: "Sección de Instrucción Pública y Bellas Artes", Boletín Oficial de la provincia de Orense, 1907, nº 117, p. 1; "Nombramientos", El Magisterio español,  1910, nº 3449, p. 11; El Eco de Santiago,  16 de junio de 1910, p. 2; "Fundamentos científicos de la Pedagogía", La Región, 16 de abril de 1918, p. 1; "Nombramientos", El Magisterio español, 1919, nº 5701, p. 7.

OLIVIA PÉREZ MELÓN

Olivia Pérez Melón volve ser un exemplo do esforzo da muller que aspira a unha formación superior que a capacite para o desempeño dunha profesión. Naceu en Esgos o 24 de xuño de 1915. Era filla de José Pérez Rodrígue, era natural de Pereiro de Aguiar e propietario do Hotel Pilarica en León, falecido en en León o 6 de outubro de 1941, e Salesa Melón Parada natural de Esgos[1]. O matrimonio tiña tres fillas, Eloisa, Alicia e Olivia. 

Olivia última iniciou o seu camiño estudantil na cidade ourensá, onde completou os estudos de bacharelato no ano 1930. En agosto dese ano expediu o título de bacharel e solicitou o certificado para trasladarse á Universidade de Santiago[2] 

Impulsada pola súa vocación, Olivia trasladouse a Santiago e alí cursou a licenciatura en Farmacia, unha facultade que nese período comezaba a experimentar un incremento paulatino da presenza feminina. Así mesmo, a República, non só  incentivou mediante leis a educación das mulleres, senón que creou un clima onde ser muller universitaria xa non se vía como unha excentricidade, senón como un compromiso para a modernización do país. Os datos indica que se pasou dunhas 2000 alumnas universitarias ao comezo da década a case 9000 en 1935.

Olivia formaría parte deste elenco de pioneiras e, tras unha etapa académica marcada por un bo expediente, obtivo o seu grao oficial anos posteriores a como debería ser e, debido á contenda bélica, non obtería o grao ata 1940 .[3]

No ámbito profesional, despois de colexiarse co número 58 e obter as autorizacións administrativas necesarias para o acondicionamento dun local, inaugurou, en 1955, a súa propia farmacia na rúa Curros Enríquez, número 16.

A vida de Olivia Pérez rematou de forma prematura na cidade de Madrid o 23 de abril de 1957. A xestión da súa farmacia continuou a cargo dos seus sucesores, mantendo así o seu legado profesional.[4]

[1] «Notas», Proa: diario de la Falange Española, 7 de outubro de 1941, p. 2.
[2] A.I.O.P., Expedientes persoais de alumnos iniciados en 1925. (969/1.9).
[3] A.H.U.S.,Expediente persoal de Pérez Melón, Olivia. Cartapacio 1068. Exp. 22.
[4] «Instrucción Pública», El Eco de Santiago, 5 de novembro de 1931, p.3; «Noticiario Universitario», El Pueblo gallego, 10 de novembro de 1942, p. 7;«Sesión del Ayuntamiento», El Pueblo gallego, 3 de xullo de 1955, p. 15; La Región, 14 de xullo de 1957, p. 2; « Nota de prensa», La Región, 24 de abril de 1957, p. 1.

HERMINIA VILLOT CANAL

Herminia naceu o 3 de novembro de 1900 no pobo de Moreiras. Era filla de Modesto Villot Varela, encargado do Despacho Central do Ferrocarril de Ourense e quen, ao parecer, tamén rexentaba un negocio de tinturarías en Ourense (primeiro na rúa da Paz e logo na de Santo Domingo), e de Luísa Canal García. O matrimonio tiña seis fillos. A nai faleceu en 1912 e Modesto Villot finou en xuño de 1935.

Entre os irmáns estaban: Sira, que tamén era mestra; Ramón, que abriu en Vigo a "Academia Villot"; Manuel Luís, tamén mestre; Julio, reloxeiro que emigrou á Arxentina; e Eduardo, mestre comunista republicano e membro da A.T.E.O. Eduardo foi unha das vítimas da represión franquista tras o golpe militar de 1936: foi detido e asasinado o 18 de agosto dese ano no Alto do Forriolo (A Bola, Ourense) cando tiña apenas vinte e oito anos.

Herminia, tras realizar os estudos de primaria, preparouse no Colexio Balmes, dirixido por Gelasio Pérez Álvarez, para examinarse por libre de varias materias nos cursos 1912-13 e 1913-14 no Instituto Provincial. Segundo o seu expediente, interrompeu os estudos para retomalos no curso 1924-25 e rematalos en 1928. Obtivo cualificacións notables, con varios sobresalientes en materias como Historia da Pedagoxía, Química, Historia da Idade Contemporánea, Física e Historia Moderna.

Realizou o primeiro curso de prácticas escolares na escola de nenas de Pilar Merino e o segundo na de Antonia Quintela. Na súa memoria de prácticas, explicou que unha das súas inquietudes era experimentar coa didáctica e analizar os procesos de aprendizaxe. Para investigalo, organizou un experimento con dous grupos de nenas sobre a xeografía da provincia de Ourense. Para un grupo seguiu un método dedutivo (do xeral ao particular), partindo da provincia ata chegar ao lugar da escola. No outro grupo seguiu un método indutivo (do próximo ao afastado), partindo da escola para ir ampliando o coñecemento ata abranguer a provincia.

A conclusión á que chegou foi que o segundo grupo adquiriu unha maior capacidade de reflexión, mentres que o primeiro respondía de xeito mecánico e memorístico. Concluíu a memoria indicando a súa intención de repetir esta práctica no futuro para corroborar os resultados.

Na reválida final, proba global que acreditaba a capacidade profesional para o ensino, obtivo a cualificación de sobresaliente. Preparouse na Academia Xesta, dirixida por Juan Fernández Pérez.

No exercicio de Historia, desenvolveu o tema «Carácter de las civilizaciones contemporáneas», onde expuxo que a Revolución Francesa e a Revolución Industrial supuxeron o nacemento dunha sociedade máis activa, diferente á da Idade Media, e o fin da monarquía absoluta. Na súa exposición aludía á mobilización do proletariado e destacou as conquistas sociais acadadas:« Sin embargo han sido muchas las ventajas obtenidas...hoy tienen para sus hijos los obreros escuela pública, cantinas escolares, roperos etc y beneficiándolos a ellos se está haciendo hoy que tenga retiro y pocas horas de trabajo» Tamén desenvolveu o tema da educación da muller, sobre o cal merece a pena transcribir literalmente as súas palabras:

Hoy el estado de la mujer es ventajosísimo en todos sus aspectos no solamente porque tenga igualatorios derechos que el hombre sino por reconocerle hoy más que nunca el que ella es el alma de la sociedad.

Después de rotas las barreras para que Universidades y demás centros fueran abiertos para ella más tarde cuando la Guerra Europea y por falta de hombres en los hogares...infinidad de ellas por necesidad, ocupan escritorios de casas bancarias comercios etc. y mas recientemente destinos que hasta hace muy poco creían solo exclusivos del hombre...estos protestan quizá algo cuando no recapacita las ventajas que este cambio introdujo en sus hogares. Pondré aquí el nombre de Martínez Sierra agradecida porque sus escritos ante el problema feminista tanto nos ha realizado».

É notorio que Herminia transmite uns principios de equidade social e de xénero, mostrándose como unha muller de ideas avanzadas para a súa época. No desenvolvemento do seu exame de Historia da Pedagoxía, fixo alusión a Pestalozzi e Herbart. Sobre o primeiro, arrinca dicindo: 

La Pedagogía en el siglo XIX se caracteriza por accion, es decir, los grandes pedagogos como Pestalozzi hacen que la escuela no sea para el niño un sitio de tortura en que sujetos a un método mecánico y sin libertad alguna crea el niño un ser pasivo, él preconiza una enseñanza en la que el niño pueda desenvolverse ampliamente y esté siempre en actividad... 

A continuación, mencionou a Herbart, quen sostiña que a aprendizaxe se producía "de fóra cara a dentro", incidindo na relación entre a instrución e a educación. 

Tras finalizar os estudos, solicitou formalmente a expedición do título de mestra de primeira ensinanza en abril de 1929, aos 28 anos. En setembro dese mesmo ano, trasladouse a Vigo para incorporarse á academia do seu irmán Ramón.

Pouco despois, en xullo de 1929, presentouse ás oposicións e superou os tres exercicios. A súa andaina profesional levouna por distintos destinos: Zarracós (A Merca): Onde comezou exercendo nunha pequena escola de nenas; La Cuesta-Barlovento (Canarias): Destinada en 1933 e, tras un período de excedencia, en 1934 aduxicárolle a praza de Coiras (Piñor de Cea).

Coa chegada da ditadura, Herminia sufriu o proceso de depuración. O seu perfil resultaba sospeitoso para as novas autoridades por ser irmá de Eduardo Villot, mestre republicano e membro da A.T.E.O. asasinado polos sublevados.

Malia o clima de represión, tras estudar os seus informes, a Comisión determinou a confirmación na súa praza. Anos máis tarde, en 1947, solicitou a praza de párvulos de Rábade (Lugo).

"De sociedad", La Región, 13 de xuño de 1913; "De Exámenes", La Región, 2 de outubro 1928, p. 1;"De sociedad", El pueblo gallego, 29 de setembro de 1929, p. 16; Revista General de la Enseñanza, Número 8373, 9 de agosto de 1929, p. 460; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, Número 8906, 12 de novembro de 1931, p. 298; "Del Ministerio", El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, Número 9230, 19 de decembro de 1933, p. 514; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, Número 934, 11 de setembro de 1934, p. 596; "Relación de maestros y maestras que han sido confirmados en sus escuelas", La Región, 10 de maio de 1940, p. 3;"Nombramiento de maestros por el turno voluntario", El correo gallego, 18 de xullo de 1947, p. 6.

MARÍA LUÍSA LORENZO SALGADO

Luísa Lorenzo Salgado naceu no seo dunha familia profundamente vinculada ao mundo educativo. Foi filla de Manuel Lorenzo Gil, inspector de primeira ensinanza, e de Luísa Salgado Pereira. O matrimonio tivo sete fillos: Dolores, Carmen, Manuel, José, Luís, Francisco e Luísa. Carmen e Dolores son unha representación das primeiras ourensás que accederon á Universidade, Carmen licenciouse en Filosofía e Letras, e foi unha figura representante en Ourense pois ostentou o cargo de directora da Biblioteca Pública da cidade. Dolores licenciouse en Farmacia e destacou tamén no eido da investigación científica.

Luísa destacou axiña polas súas capacidades intelectuais, converténdose en alumna da Escola Superior de Maxisterio de Madrid, onde rematou os seus estudos en 1927 cun expediente académico excepcional.

Esta institución, creada en 1909, era o centro de elite para a formación do profesorado en España. Non preparaba a mestres básicos, senón a inspectores e profesores das Escolas Normais. Logo estes centros pasaron a integrarse á Universidade na sección de Pedagoxía. Estaba influenciada polas correntes pedagóxicas máis avanzadas (como a Institución Libre de Ensinanza), promovendo unha educación baseada na pedagoxía activa, o laicismo e a modernización científica.

En 1931, a Dirección Xeral de Primeira Ensinanza nomeouna Auxiliar da Escola Normal de Santiago. Durante esta etapa, Luísa non só se centrou na docencia, senón que impulsou iniciativas sociais e pedagóxicas de gran calado social. Unha delas foi a organización dun servizo de almorzo diario ás nove da mañá para nenos desamparados nas Escolas Graduadas. Para isto, acondicionouse o baixo do edificio con mobiliario e louza específica e cuxos manteis eran confeccionados polas propias alumnas nas clases de labores, e os gastos financiábanse mediante donativos voluntarios do alumnado da Normal.

Outra das novidades foi o proxecto da Cantina Escolar. Este proxecto evolucionou ata converterse nunha cantina que ofrecía xantares aos nenos máis vulnerables, garantindo así unha asistencia integral á infancia.

Luísa defendía unha ensinanza integral que ía máis alá da aula. Participaba activamente nos cursos de perfeccionamento para mestres, onde destacaba o seu papel como guía cultural, levando ao alumnado ao Pórtico da Gloria para ofrecerlles explicacións artísticas e históricas in situ.

A súa progresión profesional foi constante e brillante: En 1934, ocupou a vacante da cátedra de Historia na Normal de Santiago. En 1935, foi nomeada profesora numeraria de Metodoloxía da Xeografía na Normal de Ourense. Cara a 1939, chegou a ocupar o cargo de directora accidental do centro ourensán. Cargo que ostentaría en anos posteriores, chegando a ser a directora durante algún tempo da Escola Normal masculina, «Padre Feijóo».

(Fonte: Boletín oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, «Dirección General de Primera Enseñanza», nº 32, marzo 1935, p. 20).

No ámbito persoal, contraeu matrimonio o 19 de xaneiro de 1935 en Madrid co recoñecido médico ourensán Juan J. Borrajo.

Un aspecto salientable da súa biografía é que, nunha época na que moitas mulleres abandonaban a esfera pública tras casar, Luísa mantivo a súa independencia profesional, continuando co seu labor docente e participando con asiduidade en tribunais de oposicións de maxisterio.

O seu labor reflicte o espírito de renovación pedagóxica da Segunda República, que buscaba dignificar a figura do mestre solucionar as carencias sociais a través da escola.

Vid: « Santiago», El Eco de Santiago, 28 de xullo de 1931, p. 2; «Universidad de Santiago», El Eco de Santiago, 13 de maio de 1933, p. 2; «Desayuno Escolar», El Eco de Santiago, 14 de marzo de 1933, p. 1; Boletín oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, nº 68 , agosto 1931, p. 166; Boletín oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, «Dirección General de Primera Enseñanza», nº 32, marzo 1935, p. 619-620.

PASTORA FERRÍN MOREIRAS

(Imaxe recreada)
(Entrada suxeita a publicación un libro. Todas as universitarias citadas no blog van ser recollidas no libro da autora do blog e están rexistradas coa propiedade intelectual. Non se permite copia.) 

Pastora Ferrín Moreiras naceu en Ourense o 30 de marzo de 1907. Destaca como unha figura representativa da incorporación da muller galega á educación superior e ao ámbito das ciencias.

Era a maior das fillas de Pastora Moreiras e Antonio Ferrín. A súa traxectoria académica estivo marcada polo ambiente familiar que propiciou que as fillas estudasen unha carreira universitaria.

Tras rematar os estudos de secundaria matriculouse en 1939 na Facultade de Ciencias da Universidade de Santiago. O seu acceso viuse facilitado pola súa condición de familia numerosa, o que lle permitiu gozar de matrícula gratuíta. Acadou o título de licenciatura en 1943.[1]

A continuación inscríbese na Facultade de Farmacia licenciándose no ano 1947. Logo disto, a súa carreira docente estivo vencellada ás Escolas de Maxisterio de Santiago de Compostela, onde exerceu como profesora de Matemáticas. Tras anos de dedicación na Escola Feminina «Isabel a Católica», un centro situado no casco histórico compostelán e institución de referencia polo elevado nivel de esixencia académica para a formación de mestras, en 1961 concédenlle no concurso de traslados a praza na Escola de Maxisterio masculina «López Ferreiro», centro que debe o seu nome ao cóengo da Catedral de Santiago, historiador e escritor fundamental para o Rexurdimento galego.[2] Así mesmo, Pastora exerceu como inspectora farmacéutica desde 1958 ata 1960, ano en que renunciou.[3]

O feito de que Pastora Ferrín obtivese praza nesta Escola Normal masculina é relevante pois indica a súa capacidade profesional como matemática nun entorno predominamente masculino.

[1] A.H.U.S., Expediente de Ferrín Moreiras, Pastora. Cartapacio 429. Exp. 9. [2] «Profesora de Matemáticas en la Escuela de Magisterio ‘Isabel la Católica’», El Correo gallego, 10 de outubro de 1961, p. 9. [3] ARQUIVO MUNICIPAL DE CERDEDO-COTOBADE, Expediente da inspectora farmacéutica Pastora Ferrín Moreiras (1958-1960), ES.GA.36902.AM.CERCOT.4.GF001.F0004.SF039.S0330.139/27.

JULIA COTA QUIRÓS

Julia, nada en 1914 en Guimarei (Verín), era filla de Constantino e Espeutación. Contraeu matrimonio Antonio Vaz Pino, co que tivo catro fillos.

En abril de 1947 foi detida e, en novembro do mesmo ano,sometida a unconsello de guerra, acusada de ter auxiliado a individuos cualificados polas autoridades como "bandoleiros". Concretamente, imputóuselle haberlle proporcionado alimentos a estes, acción que realizaba a cambio dunha compensación económica. Por tales feitos, foi condenada á pena dun ano de prisión menor.

A condena debía quedar extinguida o 30 de xuño de 1948; porén, debido a un erro na práctica da liquidación da mesma, estableceuse a súa posta en liberdade para o 29 de marzo de 1948.

(Fonte: AHPOu. Expediente persoal da reclusa Julia Cota Quirós. Caixa 24038/022 (1))

Posteriormente, a Xunta Provincial de Liberdade Vixiada dispuxo que o seu home, Antonio Vaz, asumise a responsabilidade de patrocinio "moral e material" de Julia durante o período de liberdade condicional. Así mesmo,  este quedaba obrigado a remitir mensualmente á devandita Xunta informes relativos á residencia e á conduta da penada.

O caso de Julia non foi, nin moito menos, excepcional. Na provincia de Ourense, moitas mulleres como ela desempeñaron un papel discreto pero esencial no apoio aos fuxidos. Nun contexto de medo e escaseza, ofrecer comida, acubillo ou simplemente non denunciar convertíase nun acto de enorme risco.

En moitas ocasións, estas accións non respondían a unha militancia política definida, senón a vínculos familiares, á veciñanza ou a unha solidariedade básica fronte á persecución. Aínda así, o réxime tratounas como colaboradoras directas da guerrilla, someténdoas a detencións, consellos de guerra e diversas formas de castigo.

A súa historia revela unha realidade a miúdo silenciada, a de mulleres que, desde espazos cotiáns e invisibilizados, sostiveron redes de apoio fundamentais e pagaron por iso un prezo elevado. O percorrido vital de Julia inclúese, así, nunha experiencia de represión e resistencia que marcou fondamente a sociedade rural ourensá da posguerra e instalou un silencio nas familias tan opresor como unha lousa.

MARISOL NÓVOA RODRÍGUEZ

Coñecín a Marisol hai anos, cando me convidaron á CEO para falar sobre o talento das mulleres ourensás e render homenaxe ás nosas emprendedoras. Desde o primeiro instante, o seu recibimento non foi o dunha presidenta protocolaria, senón o dunha muller entrañable e chea de agarimo. Ela era a anfitriona perfecta dunha institución que, ata a súa chegada, nunca vira a unha muller no máis alto. Marisol rompeu ese teito de cristal con naturalidade, sendo a primeira en ostentar ese cargo.

Ao rematar aquel acto, propúxenlle que formara parte desta bitácora. Convideina a compartir a súa historia, pero sempre que llo lembraba, poñía o tempo como escusa. No fondo, sei que era a súa modestia a que falaba: Marisol era dunha humildade profunda, unha persoa próxima e sinxela que fuxía de distincións e focos.

Desde logo deixounos un legado de diálogo e compromiso. Desempeñou o cargo con orgullo sereno e unha responsabilidade exemplar. Soubo navegar en momentos complexos e ser sempre esa man tendida necesaria para chega a acordos. Nun mundo empresarial onde aínda predominan os homes, ela gañou o respecto de todos coa mellor das ferramentas, seu sorriso.

A súa perda deixoume unha fonda tristura, pero o seu legado permanece vivo. Avogada de profesión e carballiñesa de berce, Marisol tiña unha visión privilexiada do mundo empresarial. Amaba Ourense, pero seu corazón e os seus esforzos tamén os dirixía ao noso rural, convencida de que o campo e o empresariado agrario necesitaban todo o apoio posible. E, por suposto, as mulleres, para ela, eramos o motor imprescindible e imparable de calquera nova empresa.

Diplomática, correcta e sempre no seu sitio, Marisol será recordada como a muller de diálogo. O premio Clara Campoamor que recibiu a título póstumo o 25 de marzo de 2026 é só o reflexo de que a súa pegada é indelebre.

Vaia este prequeno espazo por ela, pola nosa estimable Marisol, a muller que soubo liderar sen perder núa a súa esencia. Unha muller inesquecible.

(Foto: La Región)

CHEGAMOS A MIL ENTRADAS E SERÁN MÁIS. MIL HISTORIAS DE MULLERES OURENSÁS. UNHA REVOLUCIÓN SILENCIOSA E PACÍFICA

 8 de marzo

O blog celebra ás mil mulleres ourensás.

Mil entradas, mil vidas de logros e camiños.

Este blog forma parte da miña vida desde hai quince anos (aos que habería que engadirlle outros tantos previos ao seu nacemento durante os cales especialiceime no tema). Esta sendo un caderno virtual que enche horas dedicadas a  tecer historias das nosas mulleres ourensás. Todas estas mulleres están sendo a miña compaña diaria. Coa disciplina diaria así  vai coséndose este caderno con mil fíos de ouro. 

Están sendo moitas, moitas as familias que contactan comigo para agradecerme que falara das súas nais, avoas, parentas... e ofrécenme máis datos, información e incluso bonitas fotografías para completar as entradas. Unha xenerosidade que me enche de gratitude.

A todas as persoas que me seguen e están interesadas nestas historias quero transmitirlles o meu agarimo.

As nosas mulleres conforman una grande diversidade social, ideolóxica, profesional, económica...porén todas teñen unha mesma características, ter sido ourensás que principiaron camiños, talvez, sen elas percibilo así. Para min todas teñen o mesmo valor, foron quen de ir facendo unha revolución silenciosa e pacífica nunha cidade tranquila e moi recalcitrante aos cambios. Aínda sí, todas estas donas sumáronse ao grande fluxo de mulleres que estaban a espertar esixindo o respecto á súa valía.

O meu agradecemento inmenso á xente desta cidade e...como non, de todas partes. Desexo que vivamos coa ilusión de chegar a un mundo de igualdade, porque non nos levemos a enganos, somos iguais, somos capaces, somos fortes.

Seguimos na andaina....

MARÍA CID VIDAL

María naceu en Sabucedo no ano 1901 e seus pais eran Eduardo Cid e Ludivina Vidal. María estaba casada con Acasio, coñecido como o Serranchín Portugués, e o matrimonio que tiña un fillo residía en Sabucedo, Xinzo.

A Garda Civil detívoa vinculándoa aos expedientes de Epifanio Feijóo Gándara, Acacio Luís Piñeiro (o seu home) e  Antonio Gómez Gómez que auxiliaran a un grupo de maquis da II Agrupación que operaba pola zona de Quintás Sabucedo en Porqueira e que estaba capitaneada polo "Pelayo", Saúl Mayo Méndez. Acubilláronnos durante uns días na súa casa e proporcionáronlles alimentos recibindo, a cambio, unha cantidade de cartos por guerrilleiro agochado.

María, xunto con Teresa a muller de Epifanio, entrou en prisión preventiva o 16 de febreiro de 1949 pero acabaron absolvéndoa e o 14 de xuño de 1949 saíu do cárcere ao igual que Teresa Losada Gándara, a muller de Epifanio Feijóo. Non en tanto o seu home, Acadio, xunto con Epifanio e Antonio foron condenados a seis meses de prisión menor por auxilio a "bandidos armados".

(Fonte: A.H.P.Ou., Libro rexistro de filiacións de reclusos de novo ingreso dos anos 1947 a 1949, 1.3.2.9.2.2.1.2.2244., p. 366-367).

Acadio, o home de María, si foi condenado a seis meses de prisión. Era de orixe portugués e dedicábase  ao traballo itinerante de serrar os troncos a man. Este oficio é o que lle outorgou o alcume "serranchín". O matrimonio aceptou colaborar cos fuxidos.

Vid: A.H.P. Ou, Expediente persoal da reclusa María Cid Vidal; 1.3.2.9.2.2.1.1.//24034/048; Expediente persoal do recluso de Acacio Lois Piñeiro, 1.3.2.9.2.2.1.1.//25058/025; MICROCERREDELO (2020, May 18). O maquis na Limia: Queima da casa de Epifanio Feijoo en Sabucedo (Porqueira) e a reitoral de Couso de Salas (Muiños). Retrieved February 16, 2026, from Historia de Xinzo website: https://historiadexinzo.wordpress.com/2020/05/18/o-maquis-na-limia-queima-da-casa-de-epifanio-feijoo-en-sabucedo-porqueira-e-a-reitoral-de-couso-de-salas-muinos/

NIEVES NOGUEIRA SANTANA

(Imaxe simulada feita con IA das irmás Nogueira na súa Clínica).
Nieves Nogueira Santana naceu o 12 de marzo de 1919 no concello de Sandiás, Ourense, no seo dunha familia comprometida coa educación e o progreso profesional. Filla de Delfín Nogueira Pérez e Isabel Santana González, compartiu coa súa irmá Obdulia Nogueira unha vocación pola medicina, que ambas desenvolveron con determinación nun contexto histórico marcado por profundas transformacións sociais e políticas.

Tras completar os estudos primarios, Nieves matriculouse no Instituto Ourensán para cursar o bacharelato. Solicitou o título correspondente o 8 de setembro de 1939, sendo expedido polo Reitorado da Universidade de Santiago de Compostela o 30 de setembro do mesmo ano.

No curso académico 1939-1940, Nieves iniciou os seus estudos na Facultade de Medicina da Universidade de Santiago de Compostela, onde permaneceu ata o curso 1942-1943, obtendo cualificacións destacadas. O 25 de novembro de 1945, seguindo os pasos da súa irmá Obdulia, solicitou o traslado á Universidade de Madrid para especializarse en Odontoloxía, disciplina na que se convertería nunha das primeiras mulleres tituladas da provincia de Ourense.

Xa como odontóloga titulada, Nieves regresou a Ourense, onde, xunto coa súa irmá Obdulia, fundou unha clínica dental fronte á estación, na Ponte. Este establecemento converteuse nun referente na cidade, destacando pola súa calidade asistencial e pola incorporación de técnicas innovadoras para a época. A súa traxectoria profesional non só contribuíu á mellora da saúde bucodental da poboación ourensá, senón que tamén abriu camiño para a incorporación doutras mulleres ao ámbito da odontoloxía.

A pesar das limitacións documentais existentes, a figura de Nieves Nogueira Santana representa un exemplo de superación e compromiso coa saúde pública, sendo merecedora de recoñecemento no ámbito da historia da medicina galega.

(Elaboración propia. Vid: A.H.U.S., Expediente de Nogueiras Santana, Nieves, alumna de Medicina (1939 / 1943); Leg. 932, Exp. 20).

ROSA GÓMEZ DÍAZ

Rosa era filla de Emilio Gómez e Teresa Díaz e naceu no ano 1908 en Tradeiras e alí residía xunto co seu home Eulogio Balado e os seus dous fillos. O 25 de febreiro de 1946 entra na prisión de Ourense quedando á disposición do Xuíz Instrutor do Xulgado Militar número 2 de Ourense.

A causa da súa detención ten que ver con Celso Folgoso Rodríguez acusado polo delito de agresión a forza armada, roubo a man armada e cómplice con elementos rebeldes.

(Fonte: A.H.P.Ou. Expediente persoal do recluso Celso Folgoso Rodríguez, C-24066/013 (07)).

Acusaban a Rosa por haber sido cómplice de Celso e segundo o Certificado do Sarxento de Infantería, Luís Álvarez Fernández:

En la Plaza de Orense a nueve de marzo de min novecientos cuarenta y seis....los procesados en esta causa Celso Folgoso Rodríguez, Juan Rodríguez Gómez y Rosa Gómez Díaz, el primero como autor de un delito de agresión a forza armada, individuo peligroso y de malos antecedentes, el que estuvo en situación de rebelde desde el año de mil novecientos cuarenta y tres hasta el mes de febrero último y además se le considera supuesto atracador y los dos últimos cómplices con elementos atracadores y encubridores a quienes les facilitaban toda clase de auxilios y protección.....(1)

Rosa foi condenada a prisión preventiva e conducírona ao Cárcere de Ourense o día 25 de febreiro de 1946, tiña 38 anos. Pasados tres meses determinouse a súa posta en liberbade coa obriga de presentarse no xulgado.

(1) A.H.P.Ou. Expediente persoal da reclusa Rosa Gómez Díaz, C-24076/021 (03). Imaxe da entrada creada coa IA.

CONSUELO COLMENERO ÁLVAREZ

Consuelo foi unha das primeiras mestras tituladas en Maxisterio na provincia de Ourense e posuía o Título Superior. Xa en 1900 optaba á escola incompleta de Ambía, no concello de Baños de Molgas, así como ás de Aveleda, no concello de Xunqueira de Ambía, e á de Alván, en Coles, todas elas en réxime de interinidade, tal como recolle o Boletín Oficial da Provincia de Ourense do 2 de abril de 1900. A pesar de que non descartou presentarse a cantas interinidades ían xurdindo —aínda que cada vez fosen en destinos máis afastados—, en moitas ocasións quedaba excluída. Con todo, o 9 de decembro de 1902 foi nomeada mestra interina da escola incompleta mixta de Gillamil, no concello de Rairiz de Veiga, cunha dotación de 250 pesetas. En xullo de 1904 acreditaba dous anos, once meses e catro días de servizos interinos.

No mes de agosto de 1904, o Rectorado da Universidade de Santiago informou mediante un comunicado do nomeamento de Consuelo como mestra en propiedade para a escola de San Xusto, en Barreiros, cunha dotación de cincocentas pesetas. Porén, por razóns administrativas, foi excluída deste nomeamento, o que a deixou temporalmente sen destino. En febreiro de 1906, en virtude do concurso único de setembro de 1905, foi destinada á escola da Boullosa, en Baltar, onde permaneceu dous anos. En 1908 cesou neste destino para incorporarse á escola de Laza e, tras tres anos, pasou a ocupar a escola mixta completa de Sabucedo, no concello de Porqueira, na que se asentou profesionalmente durante un longo período. 

Pasados uns anos, foi denunciada por un suposto abandono escolar, polo que se lle abriu un expediente gobernativo para investigar o caso. Non obstante, o Rectorado de Santiago acabou sobreseíndo ou suspendendo o procedemento. En 1934 aínda continuaba exercendo nesta mesma escola, ano no que superou as probas para ascender no escalafón profesional. En 1935 adheriuse á Casa do Mestre, unha institución dedicada a cohesionar o corpo docente e fortalecer a súa formación mediante a creación dunha biblioteca pedagóxica e o intercambio de experiencias entre mestres e mestras.

Durante o período da ditadura, Consuelo foi sometida a unha revisión de conduta e abríuselle un expediente por parte da Comisión Depuradora. Foi acusada de votar á Fronte Popular, de manter unha conduta moral escandalosa e de realizar un deficiente labor educativo e escolar. Tras o proceso de investigación, finalmente foi confirmada no seu cargo, aínda que con indicación de xubilación forzosa con data do 26 de febreiro de 1941.

(Fonte: «Información al magisterio», La Región, 8 de maio de 1940, p. 2)

Elaboración Propia a partir de: Expedientes de depuración de maestros nacionales (Ministerio de Educación Nacional, Archivo General de la Administración). Signatura: 32/12791; https://xinzodelimia.com/blogs/memoria-historica-doutras-mulleres-represaliadas-da-limia-1936-1950/; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1899-1900 Número 224 - 1900 abril 2, p. 3: Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1902 Número 285 - 1902 diciembre 13, p. 3; Boletín Oficial de la Provincia de Guadalajara: Número 84 - 1904 julio 15, p. 3; El Eco de Santiago : diario independiente: Año IX Número 2957 - 1904 Agosto 27, p. 2; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1906 Número 25 - 1906 febrero 1, p. 4; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1906 Número 48 - 1906 marzo 2, p. 4; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1908 Número 98 - 1908 mayo 1, p. 1; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza: Epoca 4ª Año XLV Número 3682 - 1911 Diciembre 14, p. 8; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza: Epoca 4ª Año XLVIII Número 4336 - 1914 Marzo 07, p. 14; Galicia : diario de la mañana: Ano V Número 1312 - 1934 novembro 22, p. 8.