Etiquetas

01 diciembre 2021

BELÉN PÉREZ DE JUAN

Naceu en Ourense en 1988 e estudou arquitectura en Madrid. Ao rematar os estudos trasladouse  a Australia que é onde reside actualmente. Traballa no Estudo de Aquitectura que montou co seu home,  Smar Architecture Studio e tamén exerce como profesora na Universidade de Western. Alí tamén se doutorou cun traballo sobre o papel do arquitecto na sociedade dixital. Concibe a arquitectura de xeito humanístico.

Xunto co seu marido presenta proxectos de arquitectura e nivel mundial polos que obtén grande recoñecemento. Un deles é a construción dunha torre emblemática e simbólica en Silicon Valley que funcionaría con enerxía eólica. Dito proxecto quedou entre os tres finalistas.

É de unha honra ter no blog a estas mulleres nacidas na nosa "pequena" cidade pero que son capaces de traspasar fronteiras de grande prestixio a todos os niveis.

Vid: La Región internacional

28 noviembre 2021

Mulleres solidarias


En xaneiro de 1930 houbo un suceso tráxico en Bouzas que causou a conmoción en todo Vigo e que se trasladou a toda Galicia. Unha corentena de mariñeiros se afogaron nun accidente. Dos seis barcos que saíron a faenar só volveron catro debido a un fortísimo temporal que causara moitos destrozos incluso no litoral. A última vez que foron vistos foi no Cabo Mondego en Portugal pero logo perdéuselles a vista e os rastreadores non os avistaron máis. Os medios de comunicación comezaron a criticar as condicións laborais dos traballadores do mar. O impacto que suscitou fixo que en marzo de 1930 se convocara unha grande manifestación en Vigo para recadar cartos e axudar ás viúvas e fillos dos afogados. Esta fotografía amosa a solidariedade das mulleres de Carballiño por esta causa.
___
Foto: Vida Gallega, 30 de abril de 1930, p. 20

 

LUÍSA GARCÍA

 

Naceu en Arxentina en 1906 e era filla de Don Luís García, natural de Ourense afincado en Bos Aires e de Dona Ción R. de García.

Desde moi noviña manifestou unhas dotes excelentes para a interpretación musical e a destreza co piano. Con catorce anos obtivo unhas cualificacións excelentes no Conservatorio Romanello e de aí pasou a ser profesora de piano.

Foi unha notable pianista e concertista que compaxinou coa docencia.

Vid: Nova Galicia, nº 955,  30 de decembro de 1920, p. 3

21 noviembre 2021

CONCEPCIÓN ROCAFULL PRIANTE

Concepción Rocafull Priante naceu o 19 de decembro de 1874 en Zaragoza e era irmá do comerciante ourensán Enrique Rocafull, o home de Dolores Usich a fundadora e directora do Colexio-Academia Inmaculada Concepción, e  tía da tamén mestra Concepción Rocafull Usich filla do matrimonio.

O 5 de novembro de 1902 foi nomeada  Directora da Escola Nacional de Nenas do Pavillón Escolar que estaba situado na estrada de Celanova (onde actualmente está o edificio da Telefónica na entrada da ponte Marcelo Marcías desde o Progreso, fronte ao Xardín do Posío). Pola súa profesionalidade e éxito escolar a Alcaldía outorgoulle en xuño de 1908 o voto de gracia: "por el resultado satisfactorio de los exámenes llevados a cabo en la escuela de párvulos superior de niñas". (2)

En 1910 realizou o exame de ingreso para a Escola Normal Superior  de Madrid na sección de letras tendo que solicitar unha dispensa de idade pois contaba 36 anos, dispensa concedida por Real Orde do 6 de agosto polo Rei (3). 

Presidiou numerosos tribunais de oposición de maxisterio, non en van era unha referencia na cidade como mestra.

Os seus principios na ensinanza baseábanse no deber dos docentes de aproximarse aos nenos, un tema abordado nos escritos que publicaba no Boletín del magisterio como o asinado o 14 de xuño de 1909.

"Dejad que los niños se acerquen"

Los niños son ángeles que con sus sonrisas purifican y endulzan nuestra existencia...Ellos son la inocencia, el despetar de la aurora, la primavera. Por eso, todos debéis saludar su paso y contribuír a su alegría, que será muy breve. Entre todas las fiestas, solo ocupa lugar preferente para el niño, el Festival escolar, porque encierra todos sus encantos anhelos y esperanzas" (1)

Concepción Rocafull sentía o compromiso co ensino e co profesorado e iso levoua a presidir en agosto de 1912 o Mitin de Mestres convocado pola Asociación de Mestres de Carballiño cuxo obxectivo principal era pedir ao Ministerio que se lle outorgasen aos docentes os medios suficientes e necesarios para poder desempeñar o seu labor; que se elevaran os seus solddos; construír edificios adecuados para a ensinanza e implantación das cantinas. 

Sumouse, pois, ás revindiccións da asemblea da Asociación de Mestres de Carballiño (por certo unha das máis activas na defensa dos profesionais do ensino) na que finalmente se acordou que era preciso declarar a independencia económica, política e profesional dos mestres; que fose o Estado quen pagase os emolumentos; que o soldo mínimo fose de mil pesetas; que desaparecesen as Xuntas Locais, que se suspendesen os concursos de méritos, que a xubilación puidese ser equiparada á dos catedráticos, etc...(4)

La Correspondencia de España, 26 de agosto de 1912, p. 1

En maio de 1933 solicitou traslado para a Sección da Graduada do Centro de Vigo para  escola de párvulos e xubilarase no ano 1936 cando tiña 63 anos.

Non sabemos cales foron os motivos do seu traslado a Zamora, o caso é que o 10 de novembro de 1960 faleceu nesa cidade cando tiña 86 anos de idade.

Imperio: Diario de Zamora, 16 de novembro de 1960, p. 4

Imperio, 9 de novembro de 1961, p. 4

Concepción sacaba tempo para colaborar en varias publicacións da época, entre elas a revista Labor Gallega publicación que se editaba na Habana e que durou de 1913 e 1917 na que escribía sobre Ourense, as súas festas e tradicións. Realmente converteuse nunha corresponsal da revista. A súa fama de erudita levouna a que nunha Xunta Ordinaria da Real Academia celebrada en febreiro de 1917 a propuxera para ser membro da mesma, pero quedouse nunha proposta.

Era unha muller ben relacionada, entre as súas amizades estaba Angelita Santamaría de Temes e ambas as dúas foron as principais compoñentes da agrupación de mulleres da Liga Antituberculosos.  Concepción Rocafull tamén se relacionaba coa Unión Orensana da Habana coa que se carteaba frecuentemente, e iso deu pé a que a agrupación contribuise coa cantidade de mil cincocentas oitenta pesetas para que a Liga puidese axudar aos nenos desvaídos e pobres da cidade.



Labor Gallega, nº 7, 10 de setembro de 1915, p. 9-10

                               

                                              Labor Gallega, nº 7, 10 de setembro de 1915, p. 24


Vida Gallega, nº51, 31 de xaneiro de 1914, p.14 

Doña Concha Rocafull Priente está sentada na parte central ao carón da Sra. Santamaría de Temes.

(1)Boletín del magisterio o 14 de xuño de 1909, p. 1.
(2)Boletín Oficial de la provincia de Orense, 7 de xullo de 1908.
(3) El magisterio español, 13 de agosto de  1910.
(4)La Correspondencia de España, 26 de agosto de 1912.

Vid: Escalafones del magisterio, Instrucción Pública y Bellas Artes, 1933, p. 16; Eco de Galicia. 9 de marzo de 1919; El Noticiero gallego, 4 de maio de 1936; Vida Gallega, nº 51, 31 de xaneiro de 1914; Boletín Oficial de la provincia de Orense Número 14, 9 de xaneiro de 1903; Boletín Oficial de la provincia de Orense, Número 4, 5 de xaneiro de 1907; El magisterio español, 4 de outubro de 1910; El Eco de Santiago, 14 de febreiro de 1917.

14 noviembre 2021

CARMEN DOVAL DEL CAMPO

Carmen Doval era filla do afamado político galego de Noia, jurista e criminalista galego Don Gerardo Doval que fora ilustre alumno da Universidade de Santiago e que faleceu en Madrid en 1940. 

Carmen naceu en Madrid en 1894. Comezou os estudos de Químicas na Facultade de Ciencias e Medicina na Univesidade de Valencia e aos dezasete anos emprende os estudos de Farmacia en Madrid. En 1920 Carmen rematou os estudos de Farmacia cun excelente expediente.

 Casou en Madrid en 1922 co avogado Don Luis Barrena y Alonso Ojeda e tiveron cinco fillos e a familia era asidua a veranear en Muros. Luís en tempos da Guerra Civil foi paseado por un grupo de falanxistas na noite do 21 de agosto de 1936 e ao día seguinte apareceu morto en Outes con dous tiros na cabeza. 



El Norte de Galicia, 2 de xullo de 1920, p. 3.



Carmen tivo que saír adiante cos seus fillos e é entón cando inscribe no Colexio de Farmacia en  1945 e é entón cando abre a súa farmacia en Castro Caldelas na que traballará ata a súa xubilación.

Vid: El Compostelano, 7 de xaneiro de 1922; El norte de Galicia, 2 de xullo de 1920; Freire Quintas, Laura, Aportación a la historia de la farmacia en la provincia de Orense, Tesis Doctoral presentada en la Universidad Complutense de Madrid. 2016, p. 208. Foto de  extraída de Freire Quintas; Sánchez Durá, Dolores e Verdugo Martí, Vicenta, El acceso de las mujeres a la Universidad de Valencia (1910-1960), Valencia, 2011, p. 2 e 42.

07 noviembre 2021

MARUJA BOUZO SANTIAGO

Naceu en Ourense en 1918 e era filla do doutor Manuel Bouzo e irmá de Teresa Bouzo que era odontóloga. Matriculouse en 1928 no Instituto Provincial da cidade obtendo Premio no exame de ingreso. Nos estudos de bacharelato sacou cualificacións sobresalientes coa distinción de Premios na maioría das materias. Matriculouse na Facultade de Ciencias de Santiago en 1934 licenciándose en 1939 con Matrícula de Honra. 
Fonte: La Región, 4 de xuño de 1936, p. 5.

Presentouse ás oposicións para catedrática adxunta e sacou o número un e en 1944 conseguiu ser o número tres nas oposicións a Catedrática de Física e Química celebradas en Madrid. Exerceu un tempo de catedrática numeraria de Física e Química no Instituto Provincial de Ourense. No ano 1948 obtivo a praza de profesora de matemáticas na Escola Normal de Maxisterio (sección de mestras) de Tetuán. Dous anos máis tarde, en 1950, foi nomeada Catedrática de Física e Química no Instituto Hispano Marroquí de Tetuán e tamén obtivo o cargo no centro de Xefa de Estudos. Foi unha muller de fonda formación cultural e intelectual como chegaría a demostrar nas  interesantes conferencias que impartiu.

Fonte: Boletín Oficial de la zona de Protectorado en Marruecos, nº 44, 29 de otubro de 1948, p. 31

As conferencias en Tetuán eran impartidas na Escola de Maxisterio da cidade ou na Aula de Cultura daquela cidade. En 1948 pronunciou dúas conferencias que tiveron non só éxito senón tamén relevancia temática. A primeira levaba o título "Fundamento científico da Bomba Atómica", un tema acometido por primeira vez por unha muller e na que deu mostras dos seus coñecementos matemáticos. A segunda conferencia impartida ese mesmo día versou sobre "Aplicacións da enerxía atómica". O intereseque suscitaron ditas intervencións deu lugar a que acudisen a escoitala un gran número de asistentes polo que tiveron que abrise as portas da sala chegándose a ocupar o claustro do centro.

Noutra das conferencias pronunciadas en xuño de 1950 disertou sobre "Fuentes de luz" na que fixo un repaso histórico sobre o problema do alumeado a través dos tempos. Como reflectíu a prensa do momento "La conferencia, como todas las suyas, tuvo gran transcendencia, reflejándose en el espacio que a su comentario dedicaron los periódicos. Por tratarse de una orensana trasladamos la noticia a nuestros lectores..." (La Región, 26 de xuño de 1950, p. 4).

Maruja Bouzo casou co capitán do exército Mariano Muñoz Conde e tiveron un fillo que foi bautizado na nosa cidade.

Fonte: La Región, 20 de novembro de 1948, p. 4.


Vid: Cid Galante, Rosa María, Muller e educación en Ourense (1900-1930), tese inédita, publicada en versión CD polo Departamento de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago;  artigos varios da mesma autora; Bande Rodríguez, E., Institucións docentes e grandes mestres en Ourense, 1846-2005...Op.cit., p. 348La Región, 2 de outubro de 1928, p. 1; La Región, 2 de outubro de 1931, p. 1;La Región, 12 de abril de 1935, p. 5; El Compostelano, 24 de outubro de 1939, p. 2; "La profesora orensana Doña Maruja Bouzo Santiago·, La Región, 20 de novembro de 1948, p. 4; Boletín Oficial de la zona del Protectorado en Marruecos, nº 33, 31 de marzo de 1950, p. 5.

31 octubre 2021

MARUXA DAS NEVES FILGUEIRA DE BELLO

Naceu en Ourense pero estivo afincada e moi vinculada á vila de Ribadavia. Casou co médico Dr. Bello e tiveron varios fillos.

Maruxa destacou pola súa faceta de escritora, concretamente adquiriu sona pola súa poesía e os seus recitais na capital e provincia ourensá sendo un dos máis afamados o que deu o 19 de decembro de 1969 no colexio de médicos da cidade.

Foi fiel á súa lingua galega que era a que empregaba nos seus poemas: "Mi sentimiento más sincero y espontáneo es en gallego, pues por algo soy gallega cien por cien. Tengo ascendencia de las tres provincias y he nacido en el corazón de Orense".

A súa sensibilidade pola palabra facía que non só empregase o galego senón que tamén escribía en castelán e incluso en catalán. Sobre o exercicio da escrita dicía: "En el silencio de la noche, a veces hasta las cuatro de la madrugada, me dedico a estudiar el idioma gallego y a la composición poética".

A súa poesía é moi lírica e pouco formalista e di que sacrifica a forma ante o sentimento. A súa temática principal era a Terra e o ser humano.

Era unha admiradora da poesía de Pura Vázquez da que di que era "técnicamente perfecta, y sus sonetos me entusiasman". Tamén a Curros Enríquez e a Rosalía pola súa dozura.

Vid: La Región, 18 de decembro de 1969, p. 5.

24 octubre 2021

CARMEN FABEIRO GARCÍA

Naceu o 5 de outubro de 1920. Realizou os estudos de Farmacia en Santiago onde se licenciou en 1942.  Casou en 1942 co psiquiatra  Manuel Cabaleiro Goás que era Catedrático na Facultade de Medicina e fillo de María Goás, viúva de Cabaleiro. O matrimonio tivo seis fillos e en 1943 viñéronse a vivir a Ourense xa que Manuel foi nomeado director do Sanatorio Psquiátrico de Toén. Carmen Fabeiro, tras colexiarse, en 1948 co número 115, abriu a súa farmacia na rúa de Santo Domingo, nº 86 ata que en 1970 foi traspasado o negocio.

_______

Vid: El Ideal gallego, 9 de xuño de 1942; El Correo gallego 18 de agosto de 1942; El Correo gallego 6 de xaneiro de 1943; El Correo gallego; 19 de xuño de 1943; Freire Quintas, Laura, Aportación a la historia de la farmacia en la provincia de Orense, Tesis Doctoral presentada en la Universidad Complutense de Madrid. 2016. p. 208. (Foto idem)

17 octubre 2021

As obreiras de Ourense protestan contra as reformas de Canalejas


En xuño de 1910  trescentas obreiras ourensás  asinan un manifesto de protesta polas medidas reformadoras que quere aplicar o goberno de José Canalejas no referente á cuestión relixiosa. José Canalejas, un político que quería modernizar España, tiña como obxectivo "desclericalizar" o país, isto é, separar Estado-Igrexa. Malia ser un home de convicións relixiosas, consideraba que o problema radicaba na excesiva influencia que exercía o clero na sociedade e na política, polo que tomou a decisión de limitar o asentamento das órdenes relixisas en España. 

Esta medida provocaría unha reacción inmediata na sociedade española e sobre todo ourensá, de crenzas fortes e estreitas co catolicismo. Entre estas protestas cabe destacar na nosa provincia as levadas a cabo polas "obreiras ourensás"  moi vinculadas e militantes do catolicismo. 

As mulleres ourensás e, en xeral, a sociedade da nosa provincia  era moi tradicional, conservadora e católica, polo que as medidas reformistas eran bastante mal aceptadas. Cando José Canalejas quere levar a cabo a separación de Igrexa e Estado, pouco tardaron as ourensás en apoiar as protestas que desde o cabildo ourensá se manifestaron e así o recolleu a prensa do momento:

"Protesta de las obreras orensanas:

Excmo Sr. D. José Canalejas.- Las obreras de Orense que como tales no se remontan a elevadas filosofías, pero sí conocen bien las grandes necesidades morales y materiales del pueblo con el cual están siempre en contacto, han sabido, con sorpresa, que el Gobierno de Canalejas, para abaratar las subsistencias que se venden-como nadie mejor que nosotras sabe- a precio exorbitante, para que no sean engañadas y corrompidas tantas hermanas nuestras obreras y que precisamente para evitar esto tenemos establecido un Sindicato con nuestro centro para cerrar los centros donde se hace propaganda antipatriótica y antimilitarista como sucede en Orense, para matar ese periodismo y pornografía que toda joven obrera hornada y cristiana rechaza con asco; para remediar todos estos males que urgen pronta solución leemos en las homas que nos dan en nuestro centro que se han dado dos reales órdenes con el intento de cerrar, no las casas de prostitución sino los conventos, centros de oración y laboriosidad, y de poner rótulos en otros centros en vez de cerrar las escuelas como la que aquí tenemos.

Estos disparates son tan grandes que sino los leyéramos y oyéramos asegurar que son verdad á personas que nos merecen entero crédito por su ciencia y virtud, creeríamos que nos engañaban, porque no podemos creer estar soñando los que gobiernan á España.

Unen pues estas obreras honradas y cristianas esta protesta a todas las que de todos los puntos de España se dirigen al Sr. Canalejas.

En nombre de 300 obreras, Inés Lemos.

(La Región, 29 de xuño de 1910, p. 1)

_____________

Vid: Para afondar na sociedade e consideración da muller ourensá de comezos de século vid: Benso Calvo, Carmen e Cid Galante, Rosa María, Entre a tradicióne o cambio en Galicia, Deputación de Ourense, Ourense, 2011.

Ilustración La Región, 3 de novembro de 1910. É moi interesante como reflicte a viñeta as políticas de Canalejas, representando no home con chisteira e do ganchete con España. Lembremos que dez días despois desta publicación, José Canalejas sería asasinado por un anarquista, Manuel Pardiñas, que tamén remataría suicidándose, véndose acorralado pola policía.

10 octubre 2021

BLANCA DE LA ROSA

A escritora Blanca de la Rosa naceu na República Dominicana e reside actualmente en Virginia, Estados Unidos, pero como moi ben ela recoñece as súas raíces están no pobo de Nocedo do Val (Castrelo do Val), en Ourense. 

O avó de Blanca naceu en Nocedo e aos dezaseis anos  emigrou a Cuba e logo dun tampo trasladouse á República Dominicana onde rexentaría un negocio coa súa muller. Posteriormente, pola  situación política da República Dominicana, a familia emigrou a Nova York e residiu nun barrio moi humilde. 

Blanca medraría na gran cidade e, ao acceder ao mundo laboral, desempeñou cargos directivos na empresa ExxonMobil durante trinta e catro anos. Pero Blanca tiña vocación de escritora pois para ela "escribir é como respirar".

Blanca medrou coñecendo as historias dos seus antepasados. A súa nai transmitiulle a querenza polas súa orixe, pola vida dos seus avós a quen non chegou a coñecer persoalmente, pero foi suficiente para que sentise unha conexión con Ourense e quixera visitar o pobo de Nocedo para coñecer de cerca a historia familiar. Cando visitou o pobo transitou polas súas pequenas rúas sendo para ela unha experiencia moi gratificante e unha conexión intensa cos seus avós.

Esa historia familiar quixo plasmala na súa novela"En busca de un mañana mejor".  Nela traza a viaxe desde Ourense, a terra onde naceron os seus avós,  cara un mundo descoñecido para acadar un futuro mellor. 



05 octubre 2021

RITA CORRAL ALLER

Naceu en Ourense o 5 de maio de 1853 e era filla do médico e tamén poeta Dimas Corral Revellón e Clara Aller y Presas e neta do poeta e catedrático Luís Corral Rodríguez. O matrimonio tivo catro fillos: Dimas Corral que será médico no Hospital Militar; Consuelo e Clara, esta última destacada poetisa tamén incluída neste blog.

A familia trasládase a vivir a Santiago en 1868 e casa en 1875 con José García Castro y Calviño e tiveron unha filla chamada Herminia.

Rita escribiu e colaborou en diversos xornais e publicacións e, como a súa irmá, tiña grandes dotes para a poesía. En 1906 pasará a ser membro da Real Academia Galega a título póstumo. 

A súa poesía era intimista, cun certo grao de pesimismo representado nas bágoas que son mencionadas e personificadas en moitos dos seus poemas. A musicalidade vén dada por unha rima consonante sen caer nunha rima "cantarina" senón nunha sostida e con cadencia.

O seguinte poema foi publicado El Heraldo Gallego o 16 de abril de 1974 dedicado a Adela:


Adela
El sol se hundía, recuerdas?
La luna tranquila y pura
En misteriosa hermosura
Iba la tierra a envolver;
En torno, todo callaba
Y en dulce melancolía
Nuestra mente se finguía
Pasado y futuro ver.
Y tu mano que en mi mano
Cariñosa se apoyaba;
Adela, como temblaba
A impulso de una emoción,
 Que desconocido acaso
Era terrible y potente,
 Porque abrasaba tu mente
Y helaba tu corazón!
De la tarde el postrer rayo
Pensativo y moribundo,
Te hizo recordar el mundo
En que soñabas vivir;
Y al acercarse la noche
Entre el misterio y la calma
Yacia ansiosa tu alma
De creer y de sentir.
Y esos recuerdos queridos
Que en uno se transformaban
En un fuego abrasador;
Mas ¡ay! al tocar al alma
Tornábase el fuego frío
Al ver que era desvarío
Y escepticismo el amor!...
Y es que soñaba tan solo
Tu imaginación ardiente,
La breve, la sonriente,
La inverosimil verdad
Pero el alma desprendiéndose
De ese embriagador delirio,
Vió el espantoso martirio
Que dura una eternidad.
Poco á poco en tu mirada
Que cual cerebro ardía
Algo agitase veía
Que trastornaba mi ser...
Mi frente tocó tu frente;
Aún la impresión siento ahora,
Tu lágrima abrasadora
Vino en mi rostro a caer.
Tu lágrima, en la que iban
De tus primeros amores,
De tus últimos dolores
La alegría y el sufrir;
Escucha; en el breve tiempo
Que juntas hemos sentido,
Aprendí a llorar contigo
Y le he enseñado a reír!
Guardo en mi pecho esa lágrima,
Adela que tu me diste,
Y que dar á la fé un adios;
Mas no guardes la sonrisa
Que mi boca al mundo lanza,
Desesperada esperanza
Que le mandamos las dos!


O seguinte poema foi publicano no Diario de Santiago o 18 de xullo de 1874:

Eran blancas, lloraban y reían,
En su alegre y burlona carcajada
Parecióme advertir, ténue, dudoso
El ruído de las lágrimas...
En sus helados brazos me sentía
Lejos de aquí, muy lejos arrastrada...
Y al dejarme caer reían siempre:
Pero siempre lloraban!...
El fuego de sus ojos en mí ardía;
Mi cerebro en cenizas se tornaba...
Y las sombras que ayer allí vivieron
Huian espantadas.
Yo quedé sola como nunca estuve,
Tan sola como la última esperanza:
Miré, y en derredor todo era oscuro,
Oscuro cual la nada.
Y poco a poco iba cubriendo el mundo
El velo de las lágrimas...
Que no eran las primeras, ni las últimas
Eran las más amargas!

O seguinte poema dedicoullo Clara Corral á súa irmá publicado en Eco de Galicia o 5 de decembro de 1886.




Vid: El Diario de Santiago, 11 de xaneiro de 1875, p. 2.


03 octubre 2021

CARMEN SOMOZA PATO


Carmen Somoza Pato
 naceu en Ourense o 22 de decembro de 1914. Fixo estudos de Maxisterio e, unha vez rematados e realizados os Cursiños, en 1934 adxudicóuselle a praza de párvulos en Xinzo da Limia. Como moitos docentes,  a Carmen tamén se lle abriría un expediente de depuración sendo sancionada de emprego e soldo ata que no ano 1942 confírmaselle o seu cargo de mestra na Merca.

Sendo alumna da Normal colaborou no n. 123 (1934) da revista Nós na sección "Arquivo filolóxico e etnográfico de Galiza". Escribiu o conto "Venancio das Pitas"  no que conta que un preso de Celanova de alcume "As pitas" díxolle ao carcereiro que o deixara saír ás doce da noite que viría para o cárcere moi cedo. O carcereiro díxolle que no podía facer iso. Entón o preso aseguroulle que se o deixaba saír volvería ás catro da mañá con seis mil pesetas e daríalle dúas mil. O carcereiro preguntoulle a quen ía roubar ao que contestou o preso que ao cura de Mourillós. Entón deixouno saír e, efectivamente, voltou ás catro da mañá. Pero ao día seguinte o cura foi dar razón do roubo e insistiu que fora o Pitas esixindo que o levaran á celda onde estaba o Pitas. O preso denunciou ao cura e ao final resultou preso o cura e o Pitas saíu do cárcere. 

Carmen fai un comentario interesante ao pé de páxina completando a información sobre o Venancio o Pitas no que amosa un punto de vista un tanto amable do personaxe  que finalmente logrou reconducirse.
Hai que salientar que Carmen redacta o texto nun galego bastante preciso en forma e fondo.

A historia de Venancio aínda se recolle como conto tradicional de Celanova aínda que modificando algo  a versión xa que en vez de roubar ao cura Venancio rouba ao Alcalde do lugar. No seguinte enlace faise referencia á traxectoria de Venancio.





Nós, 15 de marzo de 1934, nº 123


______
Vid: El magisterio español, Número 9308, 26 de xuño de 1934, p 15; El magisterio español, Número 9309, 28 de xuño de 1934.

26 septiembre 2021

HAYDÉE SANTAMARÍA CUADRADO

Como vén sendo habitual, este blog inclúe ás nosas mulleres de alén dos mares pois as súas raíces familiares están afincadas no noso terruño. É o caso que nos ocupa con Haydée Santamaría Cuadrado a coñecida "Heroína de Moncada", de alcume "Yeyé".

Haydée naceu no Central Constancia, Encrucijada, Cuba, o 30 de decembro de 1923 e era a maior de cinco irmáns nacidos do matrimonio composto por Benigno Santamaría Pérez, natural de Ribadavia e que emigrara a Cuba a comezos do século XX, e de Joaquina Cuadrado Alonso, natural de Salamanca. 

Na escola de primaria o mestre ensinoulle a Yeyé o significado dos apelidos Céspedes, Agramonte, Maceo e, sobre todo, José Martí, todos eles figuras que defendían a liberdade de Cuba.

Rematados os estudos de primaria, Haydée quixo ingresar na Escola de Enfermería pero non chegou a facelo polo ambiente sociopolítico da illa. Entón trasládase a Habana onde se reúne co seu irmán Abel e comeza a sensibilizarse polos problemas sociais que a levan a militar nas Juventudes Ortodoxas, un partido fundado en 1947 por Eduardo Chibás. Era un partido primordial antes da Revolución cubana e que tiña como símbolo unha vasoira para "varrer" toda a corrupción da política e como principio esencial o de liberar a Cuba de todo imperialismo.

Cando foi o golpe de estado de Batista en 1952 Haydée e o seu irmán Abel xunto con outros compañeiros revolucionarios comezaron a editar periódicos clandestinos coa intención de axitar á sociedade contra o novo réxime. Logo coñeceu a Fidel Castro integrándose no movemento revolucionario Generación do Centenario formando parte do Movemento Femenino Cubano.

Haydée participou no asalto do Cuartel de Moncada e realizará labores de auxiliar de enfermería xunto a Melba Hernández para atender a todos os feridos. O asalto estaba organizado e dirixido por Fidel Castro pero, foi un fracaso e a orden do Ditador foi a de eliminar a dez revolucionarios por cada soldado do réxime morto en combate. Foron asasinados a maior parte dos asaltantes e os que sobreviviron acabaron sendo detidos e condeados a prisión.

Haydée caeu prisioneira e para sonsacarlle información dixéronlle que o seu irmán e o seu noivo Boris Luis foran torturados (incluso lle ensinaron un ollo de Abel e parte dos xenitais de Boris) pero non dixo absolutamente nada, simplemente pronunciou as seguintes palabras: "morir por la patria es vivir". Un feito que deu lugar a que o propio Fidel enxalzara a figura de Haydée indicando que nunca fora posto en tal alto heroísmo o nome dunha muller cubana.

Yeyé foi trasladada a un cárcere en Guanajay sendo considerada presa política polo que durante o seu encerro puido recibir visitas. Foi posta en liberdade o 20 de febreiro de 1954 e ao saír do cárcere estaban agardándo por ela os seus pais e irmáns. 

Pero Haydée non parou nas súas ansias revolucionarias e de alí a pouco comezou a editar un novo manifesto titulado "A Cuba que sufre" onde Fidel e os seus compañeiros plasmaban o espírito de derrocar a Batista. Haydée, Melba, a súa grande compañeira, e Lidia Castro organizaban e reconstruían as notas do espírito de Moncada que Fidel escribía con zume de limón e conseguía sacar do cárcere. Fidel pedíalles  que fixeran os maiores esforzos para imprimir La Historia me absolverá.

Haydée participaría activamente na revolución cubana e Fidel desígnaa delegada do movemento no exilio cuxa finalidade era aglutinar as forzas da revolución. Co triunfo revolucionario traballaría no Ministerio de Educación e posteriormente Fidel confíalle a fundación da Casa de las Américas. Tamén participaría en diversos organismos institucionais.

No ano 1956 casou cun compañeiro da revolución, Armando Hart, e tiveron dous fillos. O matrimonio comezou a administrar un orfanato e acollían a nenos desvalidos. Aos dez anos de matrimonio a parella separouse. 

Haydée viña padecendo unha forte depresión xa que fora perdendo moitas amizades no camiño e as marcas e durezas da revolución seguían presentes na súa vida. Esa pena levouna a buscar a morte suicidándose na Habana o 28 de xuño de 1980 cando tiña 57 anos. Tres anos despois da súa morte os seus fillos morreron nun accidente de tráfico. 

Fina é unha poetisa cubana que recibiu o premio Nacional de Literatura en 1990; o premio Iberoamericano de Poesía Pablo Neruda en 2007 e o Reina Sofía de Poesía Sudamericana no 2001. O seguinte poema dedicoullo a Haydée Santamaría:

"A una heroína de la Patria"

Pónganle a la suicida una hoja en la sien,

una siempreviva en el hueco del cuello.

Cúbranla con flores, como a Ofelia.

Los que la amaron se han quedado huérfanos.

Cúbranla con la ternura de las lágrimas.

Vuélvanse rocío que refresque su duelo.

Y si la piedad de las flores no bastase

díganle al oído que todo ha sido un sueño.

Ríndanle honores como a una valiente

que perdió sólo su última batalla.

No se quede en su hora inconsolable.

Sus hechos, no vayan al olvido de la yerba.

Que sean recogidos, uno a uno,

allí donde la luz no olvida a sus guerreros.

Ríndanle honores como a una valiente

que perdió sólo su última batalla.

Vid: Santamaría

Haydée Santamaría

Fina García Marruz

Asalto ao Cuartel de Moncada

La Noche, 5 de xaneiro de 1966.

19 septiembre 2021

JOSEFA RODRÍGUEZ PARADELA


Josefa Rodríguez Paradela,
 era mestra e exerceu na escola de Ribeiras do Miño. Ela tamén colaborou na revista nós achegando un conto titulado "Os que chouzan" no que fala da zona de Chouzán, un lugar no que había unha barca para pasar o río Miño. Era unha zona onde había figos que eran apañados e vendidos polas xentes do pobo. Cando lle preguntaban a un de onde era, contestaba dicindo que de Chouzán e pedían descambiar un peso pois xuntaban moita calderiña despois de vender os figos. Cando non había figos que recoller e vender a resposta dos lugareños de Chouzán era outra pois  pedían o peso para pan. Quere aclarar a autora no pé de páxina que este costume acontecía noutros pobos como o de Seixalbo de Ourense. 

De novo estamos ante un pequeno conto popular, apropiado para a Revista Nós que tiña entre as súas numerosas intencións, plasmar a cultura tradicional galega.

Josefa segundo consta sufriu o proceso de depuración como tantos outros docentes e en decembro de 1937 foi trasladada de escola e inhabilitada para desempeñar cargos directivos. A depuración estableceuse no decreto do 8 de novembro de 1936. Anteriormente á publicación do decreto, a purga foi levada a cabo polas autoridades académicas de cada distrito universitario (Inspección), seguindo as directrices da autoridade militar e civil de cada provincia, quen redactaban as primeiras listas de mestres sancionados, para despois facelas públicas en cada un dos B.O.P. Podemos definir esta primeira depuración como unha purga militar, non soamente por ser decidida polos estamentos militares provinciais, senón porque estaba suxeita á lexislación castrense de urxencia. Posteriormente, cando se constitúe o Ministerio de Educación Nacional, a depuración entra nunha segunda fase; a partir deste momento a depuración regúlase por un corpo de leis e normas establecidas como desenvolvemento do Decreto 108, e o control da depuración pasa das mans militares a converterse nunha competencia do Ministerio de Educación.
Moitos mestres e mestras, sen razóns de peso, se viron abocados a sufrir desterros a escolas remotas por parte dunhas autoridades que querían exercer un control férreo sobre ensino para salvagardar o réxime.
A continuación preséntase o conto publicado na Revista Nós no que se salienta a escrita nun galego moi coidado.


Nós, 15 de marzo de 1934, nº 123, p. 57.

Vid: El Correo gallego, 1 de decembro de 1937.

12 septiembre 2021

ISABEL PEÑA-REY LORENZO

Presentamos no blog a unha muller cun amplo periplo curricular e profesional de alta responsabilidade pero ademais muller de grande compromiso social. 
Naceu en Ourense e é filla de Manuel Peña-Rey Bouzas e de Marisa Lorenzo.
Isabel Peña Rey forma parte dunha familia de fonda tradición vocacional médica. O seu avó, Don Manuel Peña Rey, foi o primeiro médico que exerceu na cidade na especialidade de obstetricia ademais de ser unha persoa de forte compromiso social e político pola súa terra, sendo o presidente do Partido Galeguista de Ourense. A súa avoa, Celia Bouzas, sería tamén unha destacada defensora do galeguismo ao asinar o Manifesto Galeguista e ser a presidenta do Grupo Feminino do PG. Manifesto que tamén asinarían as súas tías Marina Peña Bouzas e Esther Peña Bouzas.

É filla de Manuel Peña-Rey Bouzas e, como o seu pai, unha comprometida na cuestión política. Presentou, xunto ao seu pai a revista "Nuestra Bandera" publicación do PCG. No ámbito político, Isabel Peña-Rey formou parte dalgunhas candidaturas de En Común Podemos pola provincia de Ourense, vinculadas a Esquerda Unida.

Isabel Peña-Rey é especialista en Medicina Familiar e Comunidade, graduado na especialidade en Saúde Pública e Xénero, máster en Saúde Pública e doutor en Medicina e Cirurxía. na Escola Nacional de Saúde, en ministerios de saúde e en diferentes universidades e dirixiu teses de doutoramento e traballo de fin de máster sobre temas de saúde e xénero.

Foi xefa de área na Axencia de Calidade Sanitaria para coordinar as Estratexias Sanitarias do Sistema Nacional de Saúde para enfermidades crónicas (2009-2014) e xefa de sección de vixilancia epidemiolóxica no Centro Nacional de Epidemioloxía, participando en Redes europeas de vixilancia. 

Tamén ten unha ampla experiencia profesional e de xestión: foi coordinadora da Xefatura de Servizo de Programas Poboacionais de Screening do Departamento de Saúde de Galicia. Antes diso, participou como experta nacional na Dirección Xeral de Saúde Pública da Comisión Europea (2014-2018).

O Ministerio de Consumo propúxoa como nova directora da Axencia Española de Seguridade e Nutrición Alimentaria (Aesan) á doutora ourensá Isabel Peña-Rey, actualmente asesora técnica da Dirección Xeral de Saúde Pública do Ministerio de Sanidade.

É autora de moitos artigos en revistas rexistradas no Journal Citation Report (JCR) e foi investigadora do Center for Biomedical Research in the Epidemiology and Public Health Network (Ciberesp). Entre as súas publicacións destacamos:

Epidemiología de la varicela en España en los períodos pre y post vacunación

Coste-efectividad de la vacunación contra la varicela en adolescentes en España

Carga de enfermedad atribuible a las afecciones inmunoprevenibles en la población infantojuvenil española.

______

Vid: La Voz de Galicia, 11 de Abril de 2019; 16 de febreiro de 2021; El Correo Gallego, 18 de Febreiro de 2021; La Región, 14 de abril de 2019.

05 septiembre 2021

ESTHER PEÑA BOUZAS

Parte deste relato contoumo o  irmán de Esther, Manuel Peña. Esther naceu en Viascón en 1912 e era filla de Celia Bouzas e Manuel Peña Rey. Cando veu a Ourense coa súa nai no ano 1918 tiña case seis anos. 

Tanto Manuel como Celia inculcaron aos seus fillos a necesidade de colaborar coa sociedade, eles xa eran un exemplo a seguir. As fillas maiores, Esther e Marina, ían interiorizando estas ideas xa nunha idade adolescente e comezan a adquirir un compromiso social participando en eventos de carácter benéfico, como por exemplo, a Homenaxe á Vellez que era unha exaltación e un recoñecemento ao traballo e exemplo dos maiores que se desenvolvía na rúa Paz Novoa e no que se daban discursos, recitais e interpretacións teatrais; tamén acudían á cantinas escolares  a ofrecer roupa e enseres para os nenos pobres da cidade. Estas ocupacións non lle restaban tempo a Esther para levar con éxito os seus estudos no Instituto Provincial.

En setembro de 1933 fórmase o Grupo Feminino de Ourense do Partido Galeguista que vai estar encabezado por Celia Bouzas Barreiro, e a súa filla Esther, e tamén Marina,  entraría a formar parte do grupo e asinaría o manifesto "Chamamento ás mulleres" que foi lido na homenaxe que o grupo lle fixo a Filomena Dato o 25 de xullo de 1933, o día de Galicia.


A fotografía amosa a comida dos membros do partido celebrada en 1933 á que asistíu Esther que está sentada no quinto lugar comezando pola esquerda e no sétimo lugar está seu pai, don Manuel Peña Rey.

Esther casou o 19 de agosto de 1939 na capela de Ervedelo con Eduardo Rodríguez Cantero que veu a Ourense en 1934 como empregado do Banco Simeón e tiveron dous fillos. Esther faleceu sendo aínda moi nova, con 50 anos, dunha longa doenza o 28 de agosto de 1964, e está enterrada no Cemiterio de San Francisco de Ourense no panteón familiar.

Foi na súa xuventude unha muller máis no compromiso por Galicia.

____________

Vid:La Región, 28 de setembro de 1929; 1 de outubro de 1929; 6 de xaneiro de 1932; 20 de agosto de 1939; El Pueblo Gallego, 19 de agosto de 1948.

29 agosto 2021

CONCEPCIÓN DOCAMPO SALINAS

Concepción Docampo Salinas foi mestra en Ourense e axudou a moitos veciños a aprender a ler e a escribir. Tamén doou terreos para a construción da igrexa e cemiterio parroquial en Vilar de Astres.´

Concepción naceu en Lobeira o 21 de outubro de 1910 e era filla de Don Eliseo Docampo Illán, un suboficial de Carabineiros da Comandancia de Ourense que estivera destinado no pobo de Lobeira. Cando tiña dezaseis anos matriculouse por libre no Instituto Provincial de Ourense acadando unhas altas cualificacións[1]. Concepción tiña vocación de mestra e tramitou un certificado para a Escola Normal de Ourense onde acadou tamén unhas brillantes cualificacións no último curso, con dous sobresalientes, cinco notables e un aprobado, e titulando en xuño de 1931[2]. A partir de entón anotouse nas listas para desempeñar interinidades de maxisterio.

Pero Concepción quería unha estabilidade profesional e por iso comezou a preparar  as oposicións de maxisterio. Por aqueles anos a Academia Xesta tiña grande sona na cidade pois preparaba aos estudantes para ingresar no Instituto provincial e tamén para as oposicións de maxisterio, unha carreira moi demandada na provincia, sobre todo polas mulleres, xa que era unha profesión considerada idónea para ser desempeñada por elas. Así que, Concepción preparouse nesta academia que estaba dirixida por Juan Fernández Pérez, licenciado en Filosofía e Letras e  xefe da Biblioteca Provincial. No ano 1930 superou as oposicións de maxisterio obtendo unhas brillantes cualificacións[3]. Un dos seus primeiros destinos sería o pobo de Gendive, na comarca de Boborás.

        Pero cando se produciu o alzamento militar en 1936 moitos mestres e mestras foron expedientados e represaliados. Concepción sería unha das moitas mestras ourensás que foi destituída sufrindo a suspensión de emprego e soldo en agosto de 1936[4]. Non obstante, esta foi unha medida provisional ou temporal xa que o novo réxime permitía a reincorporación dos docentes tras acreditar unha boa conduta moral en base a informes das autoridades. Pero durante a guerra Concepción viu o sufrimento da xente e quixo axudala da mellor forma posible e dedicouse a asistir  a aqueles que o estaban pasando moi mal.

Reincorporarase como mestra en 1937 e destínana como interina á escola de Riomás na Veiga e ese ano casa e ten un fillo. No agosto dese mesmo ano envía ao Rector de Santiago unha solicitude de traslado á escola de Seijadas no concello de Cartelle. En 1951 trasladouse á escola de Vilamarín e logo á de Vilar de Astrés onde permanecería ata xubilarse. Era unha muller de fortes convicións de axuda e doou uns terreos para a construción da Igrexa parroquial de Vilar de Astrés e para o cemiterio.

A súa boa dedicación á docencia fíxo que se gañarse o aprecio de todos os do lugar, tal é así que queren lembrala poñéndolle o seu nome a unha das súas rúas.

_________

[1] “Exámenes”, La Región, 26 de setembro de 1926.

[2] CID GALANTE, Rosa María, Muller e educación en Ourense (1900-1930), tese de doutoramento, (Vigo, Universidade de Vigo. Servizo de Normalización Lingüística, 2006); BENSO CALVO, Carmen e CID GALANTE, Rosa M., “Los expedientes de las estudiantes de bachillerato una fuente básica para el estudio del alumnado femenino de los institutos. Ourense como ejemplo (1900-1930)”, Revista Historia de la Educación, 26 (2007: 450).

[3] “De enseñanza” La Región, 19 de outubro de 1930.

[4] “Relación de maestros destituídos y suspendidos de empleo y sueldo” La Región, 5 de agosto de 1936.

Foto: Igrexa de Vilar de Astrés. Segundo se di, a mestra doou terreos para a construción do cemiterio.

Dereitos reservados.

22 agosto 2021

ANGELINES E DOLORES ALARCÓN


Angelines Alarcón foi unha destacada pianista ourensá de comezos de século XX que acompañou a vilonistas afamados e considerados como o Señor Urio formado no Conservatorio de París e o ruso Raphael Broenstein. Actuou en numerosos locales como o Liceo Ourensá, o Teatro Principal de Vigo, o Teatro Rosalía de Castro e diferentes lugares do territorio español.
Tivo unha grande sona pola exquisitez da súa técnica polo que era solicitada tamén por cantantes operísticos como o barítono Fernando Navarrete.
Angelines era irmá da tamén pianista e violinista Dolores Alarcón que ademais de ser profesora de música na Normal e de impartir clases privadas ás nenas da cidade obtendo por iso moitos eloxios, foi, nada máis e nada menos, que a profesora de música de Obdulia Prieto Nespereira, intérprete consagrada e recoñecidísima. Así falaban das dúas irmás a prensa da época como o seguinte que se reproduce da publicación Tío Marcos d´a Portela:


O Tío Marcos d'a Portela : parrafeos c'o pobo gallego: Época Terceira Parrafeo Vintesete - 1918 marzo 21

As irmás, Angelines e Dolores, eran asiduas en celebracións e eventos da cidade e tamén ofrecían a súa arte para causas benéficas como o ofrecido en 1922 no Teatro Principal da cidade en beneficio dos nenos famentos rusos no que tocaron pezas de Händel  e Mendelssohn.
Os seus concertos e recitais de piano e violín eran éxito asegurado e acollidos con fervor. Toda a cidade da época tiña en grande consideración a estas dúas grandes artistas pola calidade das súas interpretacións e a súa profesionalidade. A prensa desfacíase en eloxios ao falar de Angelines e Dolores Alarcón. Dolores casou co músico violinista Señor Izquierdo e  tería dúas fillas Angelita e Lolita que tamén se dedicarían á música. Lolita Izquierdo Alarcón casaría en 1928 con Don Manuel Cerdeiriña, ambos os dous eminentes concertistas.

____________
Vid: El Eco de Santiago, 1923 Agosto 09; El Orzán, 1931 enero 30; O Tío Marcos d'a Portela, 1919 abril 21; La Zarpa, 22 febreiro 1922; 3 outubro 1928.

15 agosto 2021

MARUJA GÓMEZ IGLESIAS

Maruja Gómez foi escollida Miss Ourense en febreiro de 1933 cando tiña 19 anos. Logo acudiría ao concurso de misses de Galicia que se celebrou en Vigo competindo coa recoñecida Emilia Docet e ambas as dúas presentaranse ao certame Nacional de Misses.

Por aquel entón neste tipo de concursos ensalzábase a elegancia, a naturalidade e o comportamento recatado destas mulleres. Eran moi recoñecidas e eloxiadas socialmente sendo o centro de atención alí a onde acudían. As autoridades locais rendíanlles homenaxes e dábanlle agasallos

Para Maruja Gómez significaba un orgullo  representar a Ourense: "Para mi es un gran orgullo, quiero tanto a Orense. Yo que vivo encantada en nuestra ciudad que siento hoy una gran complacencia suma...".












_________

Vid: El Pueblo gallego, 5 de febreiro de 1933 febreiro 5; El Pueblo gallego, 9 de febreiro de 1933; Vida Gallega, 20 de febreiro de 1933, p. 12;  10 de xullo de 1933, p. 17

08 agosto 2021

DOLORES FERNÁNDEZ QUINTÁNS


Dolores Fernández Quintáns
era filla do industrial Severo Fernández, unha familia distinguida de Ourense e moi querida polos ourensáns, tal como se demostrou no sepelio do seu irmán, José Manuel Fernández Quintáns que faleceu en outubro de 1955. 

Estudou para mestra e, animada por Vicente Risco,  vai colaborar na revista Nós, concretamente no número 123, na sección "Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza". Presentou un un conto no que fala dun home que era de Navín e que tiña afición pola Astroloxía, pero que a xente do lugar considerábao un pouco estrano aínda que de grande cultura. Nunha ocasión os paisanos querían saber o alcance da cultura deste home e puxeron un papel por debaixo da pedra onde adoitaba a sentarse. Cando o Astrólogo chegou pronunciou unha frase que deixou a todos os homes asombrados.  Cando o home morreu deixou uns legaxos onde tiña anotados os seus algoritmos e cálculos matemáticos.
Volve a ser interesante as reflexión que fai a autora ao pé de páxina facendo mención ao matemático e astrólogo Ramón Aller creador de instrumentos de medición e observación celeste.


Revista Nós, 15 de marzo de 1934, ano XVI, nº 123.


En 1934 obtivo a praza de Siabal en Paderne de Allariz, onde exerceu durante moitos anos, só pedindo licencia por un mes debido a unha enfermidade. O 3 de maio de  1940 casa con Luis Fabello Álvarez, un axente comercial  de Herederos Severo Fernández, S.L e que faleceu en setembro de 1968 á idade de cincuenta e seis anos. 

Dolores Fernando exercería como mestra ata a súa xubilación desempeñando a súa función en diferentes escolas da provincia.

Vid: El Pueblo gallego, 13 de novembro de 1934; 6 de setembro de 1968; La Noche 24 de outubro de 1955.