A educación e a cultura foron, ao longo da historia contemporánea de España, campos de disputa política e ideolóxica. Máis alá da súa función formativa, convertéronse en ferramentas para modelar identidades, valores e formas de entender a comunidade e a cidadanía. Neste contexto insírense dúas experiencias especialmente significativas e contrapostas: as Misións Pedagóxicas da Segunda República e as Cátedras Ambulantes impulsadas durante o franquismo. Aínda que ambas se presentaron como proxectos de “culturización do pobo”, responderon a obxectivos profundamente diferentes e, en moitos aspectos, antagónicos.
O proceso de alfabetización e difusión cultural no medio rural galego, particularmente na provincia de Ourense, coñeceu durante o século XX dúas iniciativas institucionais de grande impacto, mais de raíz ideolóxica e propósitos antagónicos. Por unha banda, as Misións Pedagóxicas da Segunda República (1931-1936), inspiradas nos ideais do Giner de los Ríos e da Institución Libre de Enseñanza, concibían a cultura como un dereito democrático e un instrumento de emancipación cidadá. O seu obxectivo era "derrubar o muro da monotonía" e levar ás aldeas, mediante bibliotecas, cine, teatro ou museos itinerantes, as ferramentas para unha comprensión crítica do mundo. Inspiradas polos ideais republicanos de progreso, laicidade e xustiza social, buscaban reducir as desigualdades culturais e integrar o campesiñado nun proxecto de cidadanía moderna.
Tras a Guerra Civil, o réxime franquista, a través da Sección Feminina da Falanxe, implantou un modelo alternativo e reactivo: as Cátedras Ambulantes (a partir de 1941) e concibíronse como un instrumento de adoutrinamento ideolóxico e moral, orientado á difusión dos valores do réxime franquista, a exaltación do patriotismo e a subordinación da cultura a fins políticos e relixiosos. Este organismo, dirixido por Pilar Primo de Rivera, buscaba "formar á muller" segundo os valores do nacionalcatolicismo, converténdoa en gardiá do fogar e transmisora da ideoloxía do Estado. As súas cátedras, impartidas por "misioneiras do servizo social", levaban ás vilas e parroquias ourensás ensinanzas prácticas (coidados do fogar, puericultura, labores) indisociables dun adoutrinamento político e moral profundamente conservador, que pretendía reeducar á sociedade desde o ámbito privado e doméstico.
Este traballo examinará a transición dende un modelo republicano, laico e emancipador a outro franquista, católico e adoutrinador, analizando como a mesma xeografía – o rural ourensán – foi obxecto de dúas campañas de "culturización" con fins opostos, reflectindo así a fractura política e social de España. Parte da hipótese de que, malia compartir unha mesma metodoloxía aparente —a itinerancia e o contacto directo co mundo rural—, ambos modelos representan proxectos de culturización radicalmente distintos: un emancipador e plural, outro uniformizador e autoritario. Analizar o tránsito “das Misións Pedagóxicas ás Cátedras Ambulantes” permite, por tanto, comprender como a educación e a cultura poden ser empregadas tanto para ampliar dereitos e capacidades cidadás como para lexitimar e reproducir estruturas de poder.
Este será o marco conceptual conciso para contrastar ambos proxectos, subliñando o seu antagonismo e a súa implantación no contexto ourensán.
AS MISIÓN PEDAGÓXICAS
As Misións Pedagóxicas creáronse por decreto o 29 de maio de 1931(publicado na Gaceta o 30 de maio) e a súa función era espallar a cultura, por medio de bibliotecas, charlas, exposicións… Había un Padroado das Misións Pedagóxicas cuxo presidente era Manuel Cossío e que contaba cun orzamento inicial de 300.000 pesetas e a el debíase informar das actividades e propostas que facían as Misións Pedagóxicas das localidades.Pois ben, estas tamén funcionaron na nosa provincia. Vilas e pobos como Xinzo, Beiro, Canedo, Canda e Piñor de Cea, Avión, Mezquita, O Barco…. solicitaban ao padroado a formación da bibliotecas pois consideraban que era preciso desenvolver o labor cultural.
Pero sen dúbida, foi Parada do Sil o máis activo para organizar as Misións Pedagóxicas pois o maxisterio da comarca levou a cabo diversas tarefas de promulgación cultural sendo a súa principal promotora Rosa Pons, a mestra. E dicían
De acuerdo todos los maestros nacionales de este municipio, emprenderán una campaña pedagógica y cultural por todas las escuelas del mismo, consistente en una serie de conferencias con las que procurarán elevar el nivel de cultura y educación cívica y moral del pueblo, así como también le ayudarán a interpretar el espíritu de la República en sus disposiciones de carácter pedagógico y social. (1)
O día 13 de novembro de 1932 organizaron un amplo programa e dicían o seguinte:
El primer acto se celebrará el próximo domingo día 13 a las dos de la tarde en el local de la escuela de niños de Parada del Sil y en él tomarán parte los señores maestros siguientes: Doña Rosa Pons de Yañez, de Parada; Don Nicolás Martín Grande, de Guendón y don Eduardo López Otero de Sacardebois.(2)
Na localidade de Teimende celebráronse outras Misións o día 4 de decembro de 1932. Nelas intervén unha muller interesante chamada Elvira Coello, unha mestra e :
Habla de las grandezas de España en el transcurso de los tiempos; compara las grandezas del Estado español con las miserias que padeció en todo tiempo el pueblo; culpa de este abandono a la Monarquía y presenta la esperanza que en el régimen republicano debemos tener, convencidos de que ha de llevar a España a nuevas grandezas basadas en la educación de todos sus habitantes…(3)
En Lobios tamén van organizarse as Misión e expresan deste xeito o seu contento:
“¡Que satisfacción es ver cumplido el ideal que en nuestras conciencias radica! Los maestros que forman la sociedad Loviense de Trabajadores de la Enseñanza, estarán satisfechos, poseídos de ese bienestar moral que nos embarga al ver coronados nuestros esfuerzos con los laureles de la victoria.” .(4)
En Carballiño, Viana, Entrimo, Lardeira de Carballeda, Avión…Pobos e pobos que querían o desfrute das vantaxes que lles ofrecía o Padroado das Misións Pedagóxicas e cuxos mestres e mestras non paraban de solicitarlles bibliotecas, exposicións itinerantes…
AS CÁTEDRAS AMBULANTES E A SÚA ACTIVIDADE EN OURENSE
As Cátedras Ambulantes non xorden nun baleiro histórico, senón que son o resultado dun longo proceso de intervención do Estado no ámbito educativo e cultural, condicionado polo triunfo franquista na Guerra Civil e pola configuración do réxime como un sistema autoritario, nacionalcatólico e profundamente centralizador. Os seus antecedentes remóntanse, en primeiro lugar, á tradición das iniciativas de educación popular e extensión cultural que, desde finais do século XIX e comezos do XX, tentaran achegar a formación ás clases rurais e obreiras. Experiencias como as Universidades Populares, as escolas de adultos, as cátedras ambulantes agrícolas, as campañas de alfabetización ou, especialmente, as Misións Pedagóxicas da Segunda República (1931-1936) estableceran a idea de que a cultura podía —e debía— chegar ás zonas máis afastadas do país mediante dispositivos itinerantes.
Porén, tras a Guerra Civil, o franquismo reinterpretou e resignificou este modelo de intervención cultural. O réxime asumiu a itinerancia como ferramenta eficaz para penetrar no mundo rural, pero abandonou calquera pretensión de pluralismo, espírito crítico ou democratización cultural. Pola contra, adoptou un enfoque doutrinador, no que a educación popular se concibía como un medio para consolidar a orde política, moral e relixiosa do “Novo Estado”. Neste sentido, as Cátedras Ambulantes deben entenderse como herdeiras formais —pero non ideolóxicas— das Misións Pedagóxicas, substituíndo o seu carácter emancipador por un proxecto de control cultural e social.
A orixe institucional das Cátedras Ambulantes sitúase en 1945, no marco do Ministerio de Educación Nacional e, máis concretamente, baixo a órbita do Servizo Español do Maxisterio e de organismos vinculados á Formación do Espírito Nacional. Foron impulsadas nun contexto de posguerra marcado polo illamento internacional do réxime, a necesidade de lexitimación interna e a vontade de moldear ideoloxicamente ás novas xeracións e á poboación rural adulta. A súa creación tamén estivo influída polo ideario falanxista de “cultura ao servizo da patria” e polo peso crecente da Igrexa católica no sistema educativo e cultural español. O seu nacemento responde a dous factores principais:
- Reacción ao modelo republicano: Tras a derrota das políticas laicas e coeducadoras da República e as súas Misións Pedagóxicas, o réxime franquista precisaba un instrumento para reeducar á poboación, especialmente ás mulleres do medio rural, segundo os valores do nacionalcatolicismo.
- A "Revolución desde o fogar": A ideoloxía franquista asignaba á muller un papel esencial como "raiña do fogar", gardiá da moral católica, transmisora da ideoloxía do movemento e reprodutora biolóxica e cultural da "esencia patria". A súa formación era, pois, unha cuestión de Estado.
No que respecta á súa organización, as Cátedras Ambulantes estruturáronse como equipos itinerantes compostos por mestres, instrutores culturais, representantes da Sección Feminina, sacerdotes e, en ocasións, persoal técnico encargado de medios audiovisuais (proxectores de cine, diapositivas, radio, etc.). Estes equipos desprazábanse por comarcas rurais previamente seleccionadas polas autoridades provinciais, permanecendo varios días ou semanas en cada localidade. A actividade desenvolvíase en escolas, casas consistoriais, igrexas ou centros sociais, e combinaba conferencias, clases prácticas, proxeccións cinematográficas e actos de exaltación patriótica e relixiosa.
O planteamento pedagóxico das Cátedras Ambulantes baseábase nunha concepción vertical e unidireccional da cultura: non se trataba de dialogar coas comunidades rurais nin de fomentar a súa participación, senón de “iluminalas” desde arriba cos valores oficiais do réxime. A estrutura e o modo de operar reflectían o carácter militarizado e misioneiro do propio franquismo.
As cátedras integrábanse no Servizo Social da Muller, de obrigado cumprimento para todas as mulleres solteiras entre os 17 e os 35 anos para obter certos títulos e papeis oficiais. As monitoras das cátedras eran xeralmente instrutoras ou "xefas" deste servizo. As docentes eran coñecidas como "misioneiras" ou "catedráticas ambulantes". Eran mulleres seleccionadas pola Sección Feminina, con formación en ensinanza doméstica, enfermaría ou puericultura, e sobre todo, cunha ideoloxía falanxista probada. O seu labor era tanto pedagóxica como de vixilancia e control social.
Os contidos incluían alfabetización básica, nocións de hixiene e economía doméstica, formación agraria elemental, pero tamén —e de maneira central— educación política e moral de carácter nacionalcatólico. A transmisión dunha identidade española homoxénea, a exaltación do Caudillo, a defensa da unidade da patria e a conculcación de roles de xénero tradicionais foron elementos nucleares do seu discurso.
Metodoloxicamente, as Cátedras Ambulantes desprazábanse cun pequeno equipo portátil (máquina de coser, utensilios de cociña, botiquín, carteles, bandeiras) e utilizaban manuais específicos editados pola propia Sección Feminina, como a Cartilla de Cocina ou Formación Político-Social, onde se inculcaban os roles de xénero e a obediencia ao réxime. Empregaron recursos modernos para a época, como o cine educativo, as exposicións móbiles e os materiais visuais, o que lles confería unha aparencia de innovación. Con todo, esta modernidade técnica coexistía cunha concepción profundamente conservadora e autoritaria da educación. Fronte ao espírito crítico e creativo promovido polas Misións Pedagóxicas republicanas, as Cátedras Ambulantes apostaron pola disciplina, a obediencia e a interiorización dos valores do réxime.
Máis alá da alfabetización ou a mellora das condicións de vida (que eran efectos secundarios), os seus propósitos fundamentais eran o control ideolóxico, estender a presenza do Estado franquista a cada aldea, neutralizando posibles resistencias e creando adhesións; reforzar e uniformizar o modelo de muller submisa, dedicada á esfera privada e subordinada ao home; introducir técnicas domésticas modernas (hixiene, nutrición) sen cuestionar nin a estrutura patriarcal nin a ditatorial. Era unha modernización para a autarquía e a tradición.
En síntese, as Cátedras Ambulantes constitúen un exemplo paradigmático de como o franquismo instrumentalizou a cultura e a educación como ferramentas de control social. A súa orixe responde a unha continuidade formal con iniciativas previas de extensión cultural, pero o seu planteamento ideolóxico e organizativo revela unha ruptura profunda cos principios democráticos e emancipadores que inspiraran experiencias anteriores.
En Galicia e, concretamente, na provincia de Ourense, onde o rural era vasto e illado, as Cátedras Ambulantes tiveron unha presenza significativa, sendo un dos instrumentos máis visibles co que o franquismo buscou penetrar e reconfigurar a vida cotiá das mulleres.
As Cátedras Ambulantes de Ourense, denominadas “Francisco Franco” (nome xenérico das cátedras), foron creadas en 1946 e desenvolvéronse en diferentes localidades da provincia cunha permanencia media de 45 días, aínda que este período podía ampliarse en función das circunstancias. Ao longo de cada ano organizábanse seis cátedras ambulantes en distintos puntos da xeografía ourensá. Para a súa planificación, a provincia dividíase en zonas que eran previamente estudadas e analizadas co fin de determinar os lugares máis axeitados para a súa implantación. Estas cátedras estaban subvencionadas pola Delegación Nacional e contaban coa cooperación económica dos concellos, da Inspección de Ensino, dos servizos de Extensión Agraria, así como coa participación de médicos, alcaldes, veterinarios e mestres, entre outros. A dirección das Cátedras Ambulantes estivo a cargo de Pilar Santalices Cid.
Referencias bibliográficas
Cámara Villar, G. (1984). Nacionalcatolicismo y educación en la España de Franco. Madrid: Rialp.
Cuesta Bustillo, J. (dir.) (1998). Historia de la educación en España. Vol. II: De la Restauración a la II República. Ministerio de Educación.
Díaz-Faes, P. (2017). Misións Pedagóxicas e Cátedras Ambulantes: dúas formas de chegar ao rural galego. Universidade de Santiago de Compostela (Traballo de Fin de Máster inédito, consultable en repositorios).
Hernández Díaz, J. M. (2013). Educación y cultura en el primer franquismo. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.
Gallego Méndez, M. T. (1983). Mujer, Falange y Franquismo. Taurus.
López Sández, M. (2011). Mulleres no franquismo: a represión e a resistencia no rural galego. Laiovento.
Molero Pintado, A. (2000). La política educativa del franquismo. Madrid: UNED.
Otero Urtaza, E. (2004). As Misións Pedagóxicas. 1931-1936, Consello da Cultura Galega.
Otero Urtaza, E. (2006). Las Misiones Pedagógicas: una experiencia educativa en la España republicana. Santiago de Compostela: USC.
Richmond, K. (2004). Las mujeres en el fascismo español: la Sección Femenina de Falange. Madrid: Alianza.
Sanz Fernández, F. (1999). La educación en la España de posguerra. Madrid: Biblioteca Nueva.Se queres, podo:
Rodríguez González, M. A. (1999). "Sección Femenina: la "culturización" de la mujer en la Galicia rural" en VV.AA., Mulleres e Nacionalismo. Aproximación desde a Historia (pp. 149-162). A Nosa Terra.
Suárez Fernández, L. (1993). Crónica de la Sección Femenina y su tiempo. Asociación Nueva Andadura.
