A educación e a cultura foron, ao longo da historia contemporánea de España, campos de disputa política e ideolóxica. Máis alá da súa función formativa, convertéronse en ferramentas para modelar identidades, valores e formas de entender a comunidade e a cidadanía. Neste contexto insírense dúas experiencias especialmente significativas e contrapostas: as Misións Pedagóxicas da Segunda República e as Cátedras Ambulantes impulsadas durante o franquismo. Aínda que ambas se presentaron como proxectos de “culturización do pobo”, responderon a obxectivos profundamente diferentes e, en moitos aspectos, antagónicos.
O proceso de alfabetización e difusión cultural no medio rural galego, particularmente na provincia de Ourense, coñeceu durante o século XX dúas iniciativas institucionais de grande impacto, mais de raíz ideolóxica e propósitos antagónicos. Por unha banda, as Misións Pedagóxicas da Segunda República (1931-1936), inspiradas nos ideais do Giner de los Ríos e da Institución Libre de Enseñanza, concibían a cultura como un dereito democrático e un instrumento de emancipación cidadá. O seu obxectivo era "derrubar o muro da monotonía" e levar ás aldeas, mediante bibliotecas, cine, teatro ou museos itinerantes, as ferramentas para unha comprensión crítica do mundo. Inspiradas polos ideais republicanos de progreso, laicidade e xustiza social, buscaban reducir as desigualdades culturais e integrar o campesiñado nun proxecto de cidadanía moderna.
Tras a Guerra Civil, o réxime franquista, a través da Sección Feminina da Falanxe, implantou un modelo alternativo e reactivo: as Cátedras Ambulantes (a partir de 1941) e concibíronse como un instrumento de adoutrinamento ideolóxico e moral, orientado á difusión dos valores do réxime franquista, a exaltación do patriotismo e a subordinación da cultura a fins políticos e relixiosos. Este organismo, dirixido por Pilar Primo de Rivera, buscaba "formar á muller" segundo os valores do nacionalcatolicismo, converténdoa en gardiá do fogar e transmisora da ideoloxía do Estado. As súas cátedras, impartidas por "misioneiras do servizo social", levaban ás vilas e parroquias ourensás ensinanzas prácticas (coidados do fogar, puericultura, labores) indisociables dun adoutrinamento político e moral profundamente conservador, que pretendía reeducar á sociedade desde o ámbito privado e doméstico.
Este traballo examinará a transición dende un modelo republicano, laico e emancipador a outro franquista, católico e adoutrinador, analizando como a mesma xeografía – o rural ourensán – foi obxecto de dúas campañas de "culturización" con fins opostos, reflectindo así a fractura política e social de España. Parte da hipótese de que, malia compartir unha mesma metodoloxía aparente —a itinerancia e o contacto directo co mundo rural—, ambos modelos representan proxectos de culturización radicalmente distintos: un emancipador e plural, outro uniformizador e autoritario. Analizar o tránsito “das Misións Pedagóxicas ás Cátedras Ambulantes” permite, por tanto, comprender como a educación e a cultura poden ser empregadas tanto para ampliar dereitos e capacidades cidadás como para lexitimar e reproducir estruturas de poder.
Este será o marco conceptual conciso para contrastar ambos proxectos, subliñando o seu antagonismo e a súa implantación no contexto ourensán.
AS MISIÓN PEDAGÓXICAS
As Misións Pedagóxicas creáronse por decreto o 29 de maio de 1931(publicado na Gaceta o 30 de maio) e a súa función era espallar a cultura, por medio de bibliotecas, charlas, exposicións… Había un Padroado das Misións Pedagóxicas cuxo presidente era Manuel Cossío e que contaba cun orzamento inicial de 300.000 pesetas e a el debíase informar das actividades e propostas que facían as Misións Pedagóxicas das localidades.
Pois ben, estas tamén funcionaron na nosa provincia. Vilas e pobos como Xinzo, Beiro, Canedo, Canda e Piñor de Cea, Avión, Mezquita, O Barco…. solicitaban ao padroado a formación da bibliotecas pois consideraban que era preciso desenvolver o labor cultural.
Pero sen dúbida, foi Parada do Sil o máis activo para organizar as Misións Pedagóxicas pois o maxisterio da comarca levou a cabo diversas tarefas de promulgación cultural sendo a súa principal promotora Rosa Pons, a mestra. E dicían
De acuerdo todos los maestros nacionales de este municipio, emprenderán una campaña pedagógica y cultural por todas las escuelas del mismo, consistente en una serie de conferencias con las que procurarán elevar el nivel de cultura y educación cívica y moral del pueblo, así como también le ayudarán a interpretar el espíritu de la República en sus disposiciones de carácter pedagógico y social. (1)
O día 13 de novembro de 1932 organizaron un amplo programa e dicían o seguinte:
El primer acto se celebrará el próximo domingo día 13 a las dos de la tarde en el local de la escuela de niños de Parada del Sil y en él tomarán parte los señores maestros siguientes: Doña Rosa Pons de Yañez, de Parada; Don Nicolás Martín Grande, de Guendón y don Eduardo López Otero de Sacardebois.(2)
Na localidade de Teimende celebráronse outras Misións o día 4 de decembro de 1932. Nelas intervén unha muller interesante chamada Elvira Coello, unha mestra e :
Habla de las grandezas de España en el transcurso de los tiempos; compara las grandezas del Estado español con las miserias que padeció en todo tiempo el pueblo; culpa de este abandono a la Monarquía y presenta la esperanza que en el régimen republicano debemos tener, convencidos de que ha de llevar a España a nuevas grandezas basadas en la educación de todos sus habitantes…(3)
En Lobios tamén van organizarse as Misión e expresan deste xeito o seu contento:
“¡Que satisfacción es ver cumplido el ideal que en nuestras conciencias radica! Los maestros que forman la sociedad Loviense de Trabajadores de la Enseñanza, estarán satisfechos, poseídos de ese bienestar moral que nos embarga al ver coronados nuestros esfuerzos con los laureles de la victoria.” .(4)
En Carballiño, Viana, Entrimo, Lardeira de Carballeda, Avión…Pobos e pobos que querían o desfrute das vantaxes que lles ofrecía o Padroado das Misións Pedagóxicas e cuxos mestres e mestras non paraban de solicitarlles bibliotecas, exposicións itinerantes…
AS CÁTEDRAS AMBULANTES E A SÚA ACTIVIDADE EN OURENSE
As Cátedras Ambulantes non xorden nun baleiro histórico, senón que son o resultado dun longo proceso de intervención do Estado no ámbito educativo e cultural, condicionado polo triunfo franquista na Guerra Civil e pola configuración do réxime como un sistema autoritario, nacionalcatólico e profundamente centralizador. Os seus antecedentes remóntanse, en primeiro lugar, á tradición das iniciativas de educación popular e extensión cultural que, desde finais do século XIX e comezos do XX, tentaran achegar a formación ás clases rurais e obreiras. Experiencias como as Universidades Populares, as escolas de adultos, as cátedras ambulantes agrícolas, as campañas de alfabetización ou, especialmente, as Misións Pedagóxicas da Segunda República (1931-1936) estableceran a idea de que a cultura podía —e debía— chegar ás zonas máis afastadas do país mediante dispositivos itinerantes.
Porén, tras a Guerra Civil, o franquismo reinterpretou e resignificou este modelo de intervención cultural. O réxime asumiu a itinerancia como ferramenta eficaz para penetrar no mundo rural, pero abandonou calquera pretensión de pluralismo, espírito crítico ou democratización cultural. Pola contra, adoptou un enfoque doutrinador, no que a educación popular se concibía como un medio para consolidar a orde política, moral e relixiosa do “Novo Estado”. Neste sentido, as Cátedras Ambulantes deben entenderse como herdeiras formais —pero non ideolóxicas— das Misións Pedagóxicas, substituíndo o seu carácter emancipador por un proxecto de control cultural e social.
A orixe institucional das Cátedras Ambulantes sitúase en 1945, no marco do Ministerio de Educación Nacional e, máis concretamente, baixo a órbita do Servizo Español do Maxisterio e de organismos vinculados á Formación do Espírito Nacional. Foron impulsadas nun contexto de posguerra marcado polo illamento internacional do réxime, a necesidade de lexitimación interna e a vontade de moldear ideoloxicamente ás novas xeracións e á poboación rural adulta. A súa creación tamén estivo influída polo ideario falanxista de “cultura ao servizo da patria” e polo peso crecente da Igrexa católica no sistema educativo e cultural español. O seu nacemento responde a dous factores principais:
- Reacción ao modelo republicano: Tras a derrota das políticas laicas e coeducadoras da República e as súas Misións Pedagóxicas, o réxime franquista precisaba un instrumento para reeducar á poboación, especialmente ás mulleres do medio rural, segundo os valores do nacionalcatolicismo.
- A "Revolución desde o fogar": A ideoloxía franquista asignaba á muller un papel esencial como "raiña do fogar", gardiá da moral católica, transmisora da ideoloxía do movemento e reprodutora biolóxica e cultural da "esencia patria". A súa formación era, pois, unha cuestión de Estado.
No que respecta á súa organización, as Cátedras Ambulantes estruturáronse como equipos itinerantes compostos por mestres, instrutores culturais, representantes da Sección Feminina, sacerdotes e, en ocasións, persoal técnico encargado de medios audiovisuais (proxectores de cine, diapositivas, radio, etc.). Estes equipos desprazábanse por comarcas rurais previamente seleccionadas polas autoridades provinciais, permanecendo varios días ou semanas en cada localidade. A actividade desenvolvíase en escolas, casas consistoriais, igrexas ou centros sociais, e combinaba conferencias, clases prácticas, proxeccións cinematográficas e actos de exaltación patriótica e relixiosa.
O planteamento pedagóxico das Cátedras Ambulantes baseábase nunha concepción vertical e unidireccional da cultura: non se trataba de dialogar coas comunidades rurais nin de fomentar a súa participación, senón de “iluminalas” desde arriba cos valores oficiais do réxime. A estrutura e o modo de operar reflectían o carácter militarizado e misioneiro do propio franquismo.
As cátedras integrábanse no Servizo Social da Muller, de obrigado cumprimento para todas as mulleres solteiras entre os 17 e os 35 anos para obter certos títulos e papeis oficiais. As monitoras das cátedras eran xeralmente instrutoras ou "xefas" deste servizo. As docentes eran coñecidas como "misioneiras" ou "catedráticas ambulantes". Eran mulleres seleccionadas pola Sección Feminina, con formación en ensinanza doméstica, enfermaría ou puericultura, e sobre todo, cunha ideoloxía falanxista probada. O seu labor era tanto pedagóxica como de vixilancia e control social.
Os contidos incluían alfabetización básica, nocións de hixiene e economía doméstica, formación agraria elemental, pero tamén —e de maneira central— educación política e moral de carácter nacionalcatólico. A transmisión dunha identidade española homoxénea, a exaltación do Caudillo, a defensa da unidade da patria e a conculcación de roles de xénero tradicionais foron elementos nucleares do seu discurso.
Metodoloxicamente, as Cátedras Ambulantes desprazábanse cun pequeno equipo portátil (máquina de coser, utensilios de cociña, botiquín, carteles, bandeiras) e utilizaban manuais específicos editados pola propia Sección Feminina, como a Cartilla de Cocina ou Formación Político-Social, onde se inculcaban os roles de xénero e a obediencia ao réxime. Empregaron recursos modernos para a época, como o cine educativo, as exposicións móbiles e os materiais visuais, o que lles confería unha aparencia de innovación. Con todo, esta modernidade técnica coexistía cunha concepción profundamente conservadora e autoritaria da educación. Fronte ao espírito crítico e creativo promovido polas Misións Pedagóxicas republicanas, as Cátedras Ambulantes apostaron pola disciplina, a obediencia e a interiorización dos valores do réxime.
Máis alá da alfabetización ou a mellora das condicións de vida (que eran efectos secundarios), os seus propósitos fundamentais eran o control ideolóxico, estender a presenza do Estado franquista a cada aldea, neutralizando posibles resistencias e creando adhesións; reforzar e uniformizar o modelo de muller submisa, dedicada á esfera privada e subordinada ao home; introducir técnicas domésticas modernas (hixiene, nutrición) sen cuestionar nin a estrutura patriarcal nin a ditatorial. Era unha modernización para a autarquía e a tradición.
En síntese, as Cátedras Ambulantes constitúen un exemplo paradigmático de como o franquismo instrumentalizou a cultura e a educación como ferramentas de control social. A súa orixe responde a unha continuidade formal con iniciativas previas de extensión cultural, pero o seu planteamento ideolóxico e organizativo revela unha ruptura profunda cos principios democráticos e emancipadores que inspiraran experiencias anteriores.
En Galicia e, concretamente, na provincia de Ourense, onde o rural era vasto e illado, as Cátedras Ambulantes tiveron unha presenza significativa, sendo un dos instrumentos máis visibles co que o franquismo buscou penetrar e reconfigurar a vida cotiá das mulleres.
As Cátedras Ambulantes de Ourense, denominadas “Francisco Franco” (nome xenérico das cátedras), foron creadas en 1946 e desenvolvéronse en diferentes localidades da provincia cunha permanencia media de 45 días, aínda que este período podía ampliarse en función das circunstancias. Ao longo de cada ano organizábanse seis cátedras ambulantes en distintos puntos da xeografía ourensá. Para a súa planificación, a provincia dividíase en zonas que eran previamente estudadas e analizadas co fin de determinar os lugares máis axeitados para a súa implantación. Estas cátedras estaban subvencionadas pola Delegación Nacional e contaban coa cooperación económica dos concellos, da Inspección de Ensino, dos servizos de Extensión Agraria, así como coa participación de médicos, alcaldes, veterinarios e mestres, entre outros. A dirección das Cátedras Ambulantes estivo a cargo de Pilar Santalices Cid.
(Pilar Santalices Cid. Fonte: "La Cátedra ambulante realiza un gran labor", La Región, 21 de febreiro de 1963, p. 6)
A ensinanza abranguía numerosos campos, ensinaban corte, curtido de peles, traballos de corda e rafia, alfombras, avicultura, cunicultura, traballos manuais, cociña labores, relixión, economía doméstica, convivencia social, cancións, danza.
As clases eran para os nenos, nenas, mozos e mozas do pobo pero de xeito separado e intercalándose entre as faenas agrícolas. Comezaban cunha misa dialogada á que asistía todo o pobo, e logo comezaban as clases facendo un descanso de doce a dúas e continuaban á tarde ata a noite. O profesorado era seleccionado en cursos nacionais e provinciais. Os medios cos que contaban eran material ordinario, televisor, magnetofónico, proxección de cine con películas, cociña de gas butano que transportaban nun vehículo remolque, que como se dicía, era como unha vivenda volante.
Estiveron en Poboa de Trives, tamén en Oímbra onde a instrutora xefa foi María Eugenia Armada, Rocío de Alba foi a profesora de traballos manuais, María del Prado Trincado encargouse do curso de cociña, de corte, confección e política encargouse Nelly Costela, a ximnasia e baile galego foi impartida por Pepita Castro e a relixión estivo a cargo do párroco Antonio Rodríguez Rodríguez.(5).
O día 6 de abril de 1959 e durante uns meses, tamén interviñeron no pobo de Cualedro onde catro afiliadas á Sección Feminina, María Eugenia Hermida Alonso; María Teresa Quirós Llordén; María Nelly Costela Mazorra e Amalia Hervella Martínez desenvolveron diversos cursos que se estruturaban de mañá e de tarde como labores e traballos manuais e corte e confección, cociña práctica, conservería, puericultura, ensinanza doméstica e educación física. Pola noite ensinaban baile e canto rexional, industrias rurais, convivencia social, cultura xeral e na parroquia proxectaban películas do Ministerio de agricultura. Seica a concorrencia foi masiva. É de comprender, pois as xentes do lugar sentíanse illadas e a presenza destas "misioneiras" supuña unha ruptura da súa rutina. Pero non cabe ningunha dúbida que o obxectivo principal era crear unha expectativa favorable cara ao franquismo. (6)
En ocasións, as cátedras ambulantes asociábanse a outras propostas formativas de cara ao mundo rural, especialmente as que tiñan que ver co campo. Por exemplo, en Xinzo da Limia dende o 15 ao 20 de abril leváronse a cabo unhas xornadas de divulgación agrícola. En concreto, no pobo de Rebordechá houbo unha sesión promovida pola cátedra ambulante que estaba actuando en Cualedro para mulleres e nenos con proxección de documentais sobre a crianza de pitas e porcos. (7)
Desde logo, a intervención da cátedra ambulante non deixaba indiferente xa que facía participar a un grande número de xente e sempre eran despedidas con grande recoñecemento por autoridades varias. Estiveron en Avión durante 45 días e en xuño de 1959 os seus cursos foron clausurados con eloxios por parte do subxefe provincial do Movemento, señor Fariña. Nesa ocasión, nenos e nenas dos pobos bailaron muiñeiras e xotas rexionais e cantaron cantigas e na parroquia expuxéronse os traballos realizados durante o curso. (8)
O empeño propagandista das cátedras facía que o seu número aumentase así como a capacidade de intervención, en efecto, programaron que en setembro de 1959 se crearían cátedras ambulantes en catro pobos de Viana do Bolo. (9)
Outra das intervencións máis sonada foi en Guizamonde onde permaneceron de marzo a abril de 1960. Centráronse no coñecido barrio de "Wichita" coñecida por aquel entón como a "cidade sen lei". Un barrio marxinal e de xente moi humilde. Alí impartiron clases ás xentes máis humildes, ensinaron a cociñar ás mulleres e impartíronlles formación relixiosa. As mulleres indicaban que era como un bacharelato no quefacer diario de limpeza, organización doméstica, preparación de alimentos, hixiene, confección de roupa, xoguetes e "en fin cuanto en un hogar cristiano y español hay que hacer para que la vida sea grata y limpia y entre los vecinos reine el amor..." (10). As persoas maiores tamén recibiron atención e puideron ver proxeccións cinematográficas, escoitar charlas... Os veciños manifestaron que lles cambiara a vida.
(Profesoras da Cátedra. Fonte: "La Sección Femenina en Guizamonde", La Región, 21 de abril de 1960, p. 5. Tratada con IA).
As profesoras da Cátedra eran as que conducían as clases de xeito organizado e segundo un horario pero tamén contaban coa colaboración de diversas persoas de diferentes ámbitos profesionais para que impartisen conferencias e charlas ás xentes do lugar. Normalmente, nos pobos acudían osa Extensión Agraria que falaban de aspectos agrícolas e gandeiros en xeral e tamén asesoraban acerca dos mellores sistemas agrarios para o pobo en cuestión.
(Obradoiro de costura. Fonte: "La Sección Femenina en Guizamonde", La Región, 21 de abril de 1960, p. 5. Tratada con IA).
As cátedras rolaban pola provincia, en decembro e xaneiro de 1960-61 estiveron en Vilardevós, logo en febreiro de 1961 en Laza cos mesmos propósitos e planteamentos; en xullo estiveron en Verín onde, entre outras actividades, impartiuse unha conferencia da pintura barroca por parte da señorita Durán Sotelo, deténdose en especial na pintura de Velázquez...En xuño de 1962 foron ao pobo de Rubiás, en Calvos de Randín... No ano 1963 visitaron Blancos, Todos eles pobos moi montañosos e remotos de moi difícil acceso o que obrigaba a limpar camiños para que puidesen circular os jeeps. En todos os pobos os alcaldes convértense en protagonistas por ser promotores de que acuda a Cátedra e dan os seus discursos cargados de consignas políticas. Trasmiras foi outro dos pobos nos que estivo a cátedra e nela participaron 150 nenos e nenas e máis mozos cun acto de clausura cargado de mensaxes laudatorios á cátedra. Outro pobo visitado foi San Xoán do Río, Baños de Molgas, Montederramo, Xunqueira de Espadañedo, Abavides, Beariz, Desteriz, Lobios, Nogueira de Ramuín, Padrenda, Grou, Manzaneda..
A clausura das Cátedras adoitaba a ser un grande acontecemento para o pobo pois xuntábase toda a xente, acudía o Gobernador Civil e outras diversas autoridades....e convertíase nunha festa total na que se expuñan traballos, facíanse bailes galegos, música, discursos...Unha das máis sonadas foi a de Vilardevós en xaneiro de 1961 e a da Mezquita a onde acudiron altas autoridades, a prensa, a radio, as rexedoras provinciais do traballo e prensa e propaganda. Todo envolto no espírito do Movemento. (11)
Para concluír, cómpre sinalar que, aínda que ambos modelos de divulgación compartían a vontade de intervir no medio rural, respondían a obxectivos claramente diverxentes. Así, mentres as Misións Pedagóxicas procuraban achegar ao pobo unha cultura de carácter intelectual a través de ensinanzas relacionadas coa lectura, o teatro, o cine, a arte ou o museo, co propósito de enriquecer culturalmente a sociedade, fomentar o espírito crítico e impulsar o progreso, as Cátedras Ambulantes do franquismo orientábanse cara á transmisión de saberes que reforzaban os roles de xénero establecidos e contribuían á exaltación do espírito patriótico e á consolidación do réxime. Lonxe de constituír unha culturización emancipadora, tratábase dunha formación orientada á reafirmación dos valores franquistas, na que as denominadas “forzas vivas” exercían un papel de control e influencia destacado.
(1) (2) "Parada del Sil", Galicia, 12 de novembro de 1932, p. 3.
(3) "Nuestra labor. Pequeñas misiones pedagógicas", El Magisterio orensano, 8 de decembro de 1932, p. 2.
(4) "Pequeñas misiones pedagógicas", Galicia, 4 de xullo de 1933, p. 4.
(5) "El Gobernador Civil inauguró ayer tres escuelas en el Ayuntamiento de Villardevós", La Región, 4 de novembro de 1958, p. 2.
(6) "Cátedra ambulante de la Sección Femenina", La Región, 26 de abril de 1959, p. 7.
(7) "Divulgación agrícola", La Región, 3 de maio de 1959, p. 6.
(8) "Avión. Clausura de un curso de formación", La Región, 5 de julio de 1959, p. 7.
(9) "Reunión de la Comisión Permanente del Consejo Provincial del Movimiento", La Región, 27 de agosto de 1959, p. 6.
(10) "La Sección Femenina en Guizamonde", La Región, 21 de abril de 1960, p. 5.
(11) "Villardevós. Clausura de la Cátedra Ambulante", La Región, 4 de xaneiro de 1961, p. 5; "Clausura Cátedra ambulante de la Sección Femenina en la Mezquita (Viana)", La Región, 24 de decembro de 1961, p. 2.
Referencias bibliográficas
Borrás Llop, J. M. (2007). Las Misiones Pedagógicas (1931-1936). Madrid: Residencia de Estudiantes.
Cámara Villar, G. (1984). Nacionalcatolicismo y educación en la España de Franco. Madrid: Rialp.
Cuesta Bustillo, J. (dir.) (1998). Historia de la educación en España. Vol. II: De la Restauración a la II República. Ministerio de Educación.
Díaz-Faes, P. (2017). Misións Pedagóxicas e Cátedras Ambulantes: dúas formas de chegar ao rural galego. Universidade de Santiago de Compostela (Traballo de Fin de Máster inédito, consultable en repositorios).
Hernández Díaz, J. M. (2013). Educación y cultura en el primer franquismo. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.
Gallego Méndez, M. T. (1983). Mujer, Falange y Franquismo. Taurus.
López Sández, M. (2011). Mulleres no franquismo: a represión e a resistencia no rural galego. Laiovento.
Molero Pintado, A. (2000). La política educativa del franquismo. Madrid: UNED.
Otero Urtaza, E. (2004). As Misións Pedagóxicas. 1931-1936, Consello da Cultura Galega.
Otero Urtaza, E. (2006). Las Misiones Pedagógicas: una experiencia educativa en la España republicana. Santiago de Compostela: USC.
Richmond, K. (2004). Las mujeres en el fascismo español: la Sección Femenina de Falange. Madrid: Alianza.
Sanz Fernández, F. (1999). La educación en la España de posguerra. Madrid: Biblioteca Nueva.Se queres, podo:
Rodríguez González, M. A. (1999). "Sección Femenina: la "culturización" de la mujer en la Galicia rural" en VV.AA., Mulleres e Nacionalismo. Aproximación desde a Historia (pp. 149-162). A Nosa Terra.
Suárez Fernández, L. (1993). Crónica de la Sección Femenina y su tiempo. Asociación Nueva Andadura.
