FELISA OTERO ROJO

Felisa obtuvo el título superior de mestra en 1909, nun momento no que o acceso das mulleres á formación e ao exercicio profesional do ensino aínda estaba cheo de dificultades. O su primer destino coñecido foi a escola de Rodanillo, en Bembibre (León), onde desenvolveu o seu labor docente ata que, en 1925, foi declarada incursa por abandono de destino. Esta situación derivou nunha sanción de tres meses sen soldo imposta en 1926.

(Fonte: Boletín oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, Número 8, 26 de xaneiro de 1926, p. 12)

Tras aquel episodio, e acolléndose ao disposto no Estatuto Xeral do Maxisterio aprobado en 1923, solicitou unha excedencia voluntaria ilimitada, que lle foi concedida. A súa ausencia da docencia pública prolongouse varios años, ata que en 1933 pediu o reingreso no maxisterio, recuperando así a súa profesión.

Pouco despois, en 1934, chegou á provincia de Ourense grazas a un concurso de traslados que lle asignou a escola de Cortegazas, no concello de Avión. Pero a súa estadía coincidiu cun dos períodos máis difíciles para o profesorado republicano. A Comisión de Depuración da provincia abriu un expediente sobre a súa persoa e acabou sancionandoa en xaneiro de 1942 cun traslado forzoso a otra escola da provincia durante dous años. Ademais, quedou inhabilitada para desempeñar cargos directivos e de confianza, unha medida habitual nos procesos de depuración do maxisterio da época.

Vid: "Órdenes", Boletín oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, Número 81, 9 de outubro de 1925, p.12; "Excedencia", Boletín oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, Número 23, 19 de marzo de 1926, p.14 e 30 ; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, Número 9206, 24 de outubro de 1933, p. 13; "Destinos", El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, Número 9341, 11 de setembro de 1934, p. 7; "Resolución de la Comisión Dictaminadora de Expedientes de Depuración de Maestros", La Región, 17 de enero de 1942, p. 5.

JAVIERA ELISA SUÁREZ PARADELA

A historia do maxisterio en Galicia está chea de historias complexas. Un dos casos é o de Javiera Elisa Suárez Paradela, quen foi mestra na escola mixta de Nocelo da Pena, no concello de Sarreaus (Ourense). A súa traxectoria vital amosa as dificultades profesionais dunha muller que tivo que loitar por recuperar o seu posto de traballo a principios do século XX.

Aínda que Javiera obtivo o título superior de mestra en 1895, a súa carreira viuse truncada moi pronto. En 1897, mentres exercía en Nocelo da Pena, abríuselle un expediente por abandono de destino.

Este proceso non foi sinxelo nin rápido pois inicialmente, sufriu unha suspensión de emprego e medio soldo que se alongou durante cinco anos, desde o 9 de marzo de 1897 ata o 17 de xuño de 1902. Esta suspensión foi o avance dunha sanción moito máis grave: a separación definitiva do maxisterio.

Tras pasar anos apartada do ensino, en 1920 Javiera decidiu solicitar un indulto para poder volver exercer a súa profesión. Para conseguilo, tivo que demostrar que cumpría con requisitos estritos: Contar con menos de 50 anos de idade, acreditar boa conducta e aptitude física e mental para o ensino e probar que pasaran máis de cinco anos dende a súa separación do corpo de mestres.

O Consello de Instrución Pública analizou o seu caso e determinou que a sanción anterior non debía considerarse como unha reincidencia, senón como parte do mesmo proceso administrativo orixinal. Finalmente, en xuño de 1920, o Rei concedeu o indulto solicitado.

Grazas a este perdón oficial, Javiera puido volver ás aulas en 1921. A súa nova etapa levouna por diferentes destinos na provincia de Ourense: á escola de Nogueira e Carzoá (Cualedro) e Curbillón (A Merca).

Porén, a súa vida profesional volveu verse golpeada pola represión política. En 1942, no marco da depuración do maxisterio nacional tras a Guerra Civil, foi sancionada de novo. Nesta ocasión, sufriu un traslado forzoso dentro da provincia e quedou inhabilitada para exercer cargos de confianza en institucións culturais e de ensino.

(«Personal de Magisterio», Boletín Oficial del Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, nº 54, xullo 1920, p. 15-16.)

(O texto recolle o expediente de indulto de Javiera Elisa Suárez Paradela, mestra que foi da escola mixta de Nocelo de Pena (Ourense). Solicitou o indulto da pena de separación definitiva do Maxisterio, imposta por abandono do destino. Acompañou documentación que acredita boa conduta, aptitude física e mental para o ensino, e que pasaran máis de cinco anos dende a separación, sen ter cumprido 50 anos. O inspector de primeira ensino informa favorablemente, pero lembra o disposto no Real decreto do 30 de xaneiro e a Real orde do 20 de febreiro. Non se considera reincidencia, xa que a suspensión de emprego e medio soldo sufrida entre 1897 e 1902 foi un paso previo á separación definitiva. O negociado e sección do Ministerio, así como a Comisión permanente do Consello de Instrución pública, opinan que procede conceder o indulto.)

Vid: «Junta de Instrucción Pública», Boletín Oficial de la Provincia de Orense, 1896, nº 6, p. 1; «Sección de Noticias», El magisterio gallego,  xuño de 1896, nº 588, p. 3; «De Instrucción Pública», El Compostelano, 13 de xullo de 1920, p. 2; «Sección Administrativa de Primera Enseñanza», La Región, 15 de setembro de 1921; «Del Magisterio», La Región, 15 de decembro de 1925, p. 1; «Información del magisterio», Galicia, 12 de agosto de 1930, p. 1; «Depuración del Magisterio Nacional», El Pueblo Gallego, 16 de xaneiro de 1942, p. 5.

CONSUELO COLMENERO ÁLVAREZ

Consuelo foi unha das primeiras mestras tituladas en Maxisterio na provincia de Ourense e posuía o Título Superior. Xa en 1900 optaba á escola incompleta de Ambía, no concello de Baños de Molgas, así como ás de Aveleda, no concello de Xunqueira de Ambía, e á de Alván, en Coles, todas elas en réxime de interinidade, tal como recolle o Boletín Oficial da Provincia de Ourense do 2 de abril de 1900. A pesar de que non descartou presentarse a cantas interinidades ían xurdindo —aínda que cada vez fosen en destinos máis afastados—, en moitas ocasións quedaba excluída. Con todo, o 9 de decembro de 1902 foi nomeada mestra interina da escola incompleta mixta de Gillamil, no concello de Rairiz de Veiga, cunha dotación de 250 pesetas. En xullo de 1904 acreditaba dous anos, once meses e catro días de servizos interinos.

No mes de agosto de 1904, o Rectorado da Universidade de Santiago informou mediante un comunicado do nomeamento de Consuelo como mestra en propiedade para a escola de San Xusto, en Barreiros, cunha dotación de cincocentas pesetas. Porén, por razóns administrativas, foi excluída deste nomeamento, o que a deixou temporalmente sen destino. En febreiro de 1906, en virtude do concurso único de setembro de 1905, foi destinada á escola da Boullosa, en Baltar, onde permaneceu dous anos. En 1908 cesou neste destino para incorporarse á escola de Laza e, tras tres anos, pasou a ocupar a escola mixta completa de Sabucedo, no concello de Porqueira, na que se asentou profesionalmente durante un longo período. 

Pasados uns anos, foi denunciada por un suposto abandono escolar, polo que se lle abriu un expediente gobernativo para investigar o caso. Non obstante, o Rectorado de Santiago acabou sobreseíndo ou suspendendo o procedemento. En 1934 aínda continuaba exercendo nesta mesma escola, ano no que superou as probas para ascender no escalafón profesional. En 1935 adheriuse á Casa do Mestre, unha institución dedicada a cohesionar o corpo docente e fortalecer a súa formación mediante a creación dunha biblioteca pedagóxica e o intercambio de experiencias entre mestres e mestras.

Durante o período da ditadura, Consuelo foi sometida a unha revisión de conduta e abríuselle un expediente por parte da Comisión Depuradora. Foi acusada de votar á Fronte Popular, de manter unha conduta moral escandalosa e de realizar un deficiente labor educativo e escolar. Tras o proceso de investigación, finalmente foi confirmada no seu cargo, aínda que con indicación de xubilación forzosa con data do 26 de febreiro de 1941.

(Fonte: «Información al magisterio», La Región, 8 de maio de 1940, p. 2)

Elaboración Propia a partir de: Expedientes de depuración de maestros nacionales (Ministerio de Educación Nacional, Archivo General de la Administración). Signatura: 32/12791; https://xinzodelimia.com/blogs/memoria-historica-doutras-mulleres-represaliadas-da-limia-1936-1950/; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1899-1900 Número 224 - 1900 abril 2, p. 3: Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1902 Número 285 - 1902 diciembre 13, p. 3; Boletín Oficial de la Provincia de Guadalajara: Número 84 - 1904 julio 15, p. 3; El Eco de Santiago : diario independiente: Año IX Número 2957 - 1904 Agosto 27, p. 2; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1906 Número 25 - 1906 febrero 1, p. 4; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1906 Número 48 - 1906 marzo 2, p. 4; Boletín Oficial de la provincia de Orense: Año 1908 Número 98 - 1908 mayo 1, p. 1; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza: Epoca 4ª Año XLV Número 3682 - 1911 Diciembre 14, p. 8; El magisterio español : Revista General de la Enseñanza: Epoca 4ª Año XLVIII Número 4336 - 1914 Marzo 07, p. 14; Galicia : diario de la mañana: Ano V Número 1312 - 1934 novembro 22, p. 8.

JOSEFINA MARTÍNEZ BIEL

Seguindo a recomendación que me fixo David Simón, a quen respecto moito polo seu estupendo traballo, vou dar entrada a Josefa Martínez Biel, muller da que non tiña eu referencia pero que David deuma a coñecer, algo que debo agradecer enormemente.

Naceu en Madrid no ano 1901 e residía en Xinzo da Limia no número 37 da rúa Progreso. Era filla de Andrés Martínez Veiga (Diario de un médico de guardia), ciruxián e dentista, do que temos interesante información grazas a David Simón. Josefina tiña catro irmáns: Lohengrin, mestre e galeguista, nome peculiar que nos leva a lendas artúricas, pois Lohengrim era fillo de Parzival; Parsifal, dentista, de nome tamén certamente mítico pois remite a Persibal, cabaleiro da Táboa Redonda; Roberto vinculado tamén ao oficio como mecánico dentista e Fausto, dentista e colaborador nos xornais locais. Polo tanto era unha familia de rango intelectual sobradamente recoñecido. 

Josefa, ou Pepita, segundo nos indica David Simón, parecía exercer como auxiliar de odontólogo, de feito, cando a Garda Civil  a detivo en maio de 1937 alcumábana "A dentista":

(Fonte: «Una detención», La Región, 26 de maio de 1927, p. 2)

O 14 de setembro de 1949 a Garda Civil detívoa en Lugo e conducírona ao cárcere da cidade luguesa pois foi acusada de manter relacións con «elementos perturbadores del orden». Así que, Josefina, tamén sufrirá o cárcere como os seus irmáns.

Unha vez ingresada en prisión, e tras un mes encarcerada, isto é, en outubro de 1949, enviou unha carta ao Capital Xeneral na que dicía que estaba delicada de saúde, que fora sometida a unha operación cirúrxica por parte do Doutor Peña Rey e que debía gardar repouso e ter tranquilidade e aproveitou para alegar que ela non cometera delito algún. Dicía así:

Excmo Señor Capital Gral octava Región: Josefina Martínez Biel, de cuarenta y nueve años de edad, soltera, ayudante y auxiliar de ondontólogo, procesada en causa que se tramita bajo el número 218 en el Juzgado Militar número 1, de la ciudad de la fecha, ante V.E. comparezco y con el máximo respeto expongo: Que como consecuencia del sumario mencionado me encuentro detenida en la prisión provincial de Lugo, con daño manifiesto de mi salud y peligro de sufrir graves accidentes. Es el caso excmo. Señor que, cual resulta acreditado en el certificado médico que se acompaña autorizado por el Sr. Peña Rey de Orense, el veinticinco de marzo del año actual fui sometida a una operación quirúrgica, despues de la cual estuve sujeta a tratamiento variado e intenso, durante semanas quedando resentida de riñones, habiéndome ordenado el médico que durante mucho tiempo hiciese vida tranquila, de reposo y con sujección a un régimen alimenticio especial especial. Bueno no se ocultará a su excelencia, en la cárcel ni puedo  hacer vida tranquila ni guardar reposo, ni procurarme una alimentación especial,  sino que, por el contrario, la intranquilidad es absoluta, los trastornos frecuentes y los peligros manifiestos...»(1)

Na segunda parte da instancia deféndese das acusacións das que foi obxecto e di:

 Por otra parte, se da la circunstancia de que no he realizado voluntariamente ningún acto delictivo, de que jamás he tenido relación con elementos perturbadores del orde, de que siempre, como mis mayores y todos mis familiares, figuré entre los amantes de la paz y defensores de la situación actual, verdadero ejemplo de dicha y bienestar, gracias al talento y ejemplaridad del Excmo. Caudillo.... »(1) .

Pero Josefina non obtivo a resposta desexada e seguiu cumprindo condena acusada de colaboradora dos «bandoleiros». A situación que estaba a vivir Josefina é dunha evidencia de desacougo, por iso, o 3 de xaneiro de 1950 volveu enviar outro manuscrito no que seguía declarándose inocente. Así mesmo, manifestou que súa nai, Mercedes, tiña oitenta anos de idade e dependía do sustento dela polo que suplicaba clemencia:

« ...que de prolongarse la detención de la dicente, su anciana madre, de 80 años de edad, se verá en la obligación de implorar la caridad pública por ser la que suscribe con su honrado trabajo de ayudante de auxiliar odontólogo la que atiende al sustento (...) Tenga a bien decretar la libertad de la suplicante ...(2)

De pouco valeu pois a condena foi de seis meses e tivo que cumprilos na súa totalidade saíndo en liberdade o 20 de abril de 1950. 

Unha vez libre continuou co exercicio de auxiliar de odontóloga pero foi denunciada por intrusismo e, de novo, en xuño de 1950 tivo que comparecer ante a xustiza:

(Fonte: «Gobierno Civil», El Progreso, 13 de xuño de 1950, p. 2)

Moitos detidos, tamén moitas mulleres, sufriron o engano dos infiltrados na guerrilla, e Josefina sería unha das represaliadas enganadas. (3)

(1) (2) Expediente procesual de Josefina Martínez Biel;

ES.GA.27028.AHPLU/1.3.2.7.PPL.02.01.02.92765-102.; caixa 92765-102

(3) Torna, C. « Jesus Costoya., outro infiltrado chave para acabar coa guerrilla nas Terras de Lemos», https://www.nosdiario.gal/articulo/memoria/infiltrados/20250913182032233767.html. Neste artigo faise mención a Josefína que, xunto con outras mulleres, caeu na rede dos infiltrados.

Outras referencias foron

«A familia Martínez Biel. Dentistas en Xinzo», https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/07/17/a-familia-martinez-biel-dentistas-en-xinzo/
«Los Martínez Biel, dentistas en Xinzo de Limia» https://diariodeunmedicodeguardia.blogspot.com/2022/07/los-martinez-biel-dentistas-en-xinzo-de.html.

Foto da entrada: Recorte dunha fotografía publicada por David Simón no seu blog e logo mellorada por programa informático.

PAULA VECINO MORETÓN

Paula Vecino naceu o 6 de maio de 1912 e súa nai era María Moretón Alonso e seu pai Alfonso Vecino Martín, que era axente comercial e vicepresidente da Federación Republicana de Ourense en 1931. Faleceu o 21 de novembro de 1961. 

(Fonte: Federación Republicana de Orense. (1931, 1 setembro). Galicia, p. 1)

Fixo os estudos de maxisterio na Normal de Ourense e realizou os cursiños de selección profesional e que foron superados.No ano 1933 solicitou interinidades e ocupou a praza de párvulos na cidade de Ourense. Tamén estivo na escola de Boeiros en Pereiro de Aguiar e, en 1934, déronlle a praza en propiedade na escola de Grou, Lobios. Coa chegada da ditadura foi sancionada e cabe preguntarse se un dos motivos foi que seu pai fose o dirixente da Federación Republicana. 

Así que estando Paula de mestra na escola de Grou, Lobios, e tras os informes emitidos pola Comisión Depuradora da provincia de Ourense, o Ministerio acordou suspendela de emprego e soldo por tres meses xunto co traslado forzoso dentro da provincia de Ourense coa prohibición de solicitar cargos vacantes durante o período de dous anos, así como a inhabilitación para o exercicio de cargos directivos e de confianza en institucións Culturais e de Ensinanza. 

O caso é que Paula tivo que acatar a sanción e tras cumprila acabaría exercendo en diversas escolas como na de Santa Mariña de Augasantas, despois na de Siabal, en Paderne de Allariz, e despois na de Punxín. Execeu ata a súa xubilación a mediados dos anos sesenta.

Elaboración propia a partir de diferentes fontes. Entre elas: Relación de maestros de esta provincia que han sido sancionados por la Comisión Superior Dictaminadora del Ministerio de Educación (1947). Magisterio, nº 97: 2; Archivo General de la Administración. FondoMinisterio de Educación Nacional. Expedientes de depuración de maestros nacionales. Signatura32/12797. Fecha de expediente1936-1942.                   

MAURA FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ

Naceu no pobo de San Esteban o 9 de xaneiro de 1886. Fixo o exame de ingreso no Instituto ourensán o 7 de xuño de 1913 cursando tan só dúas materias por oficial. O 13 de agosto de 1914 solicitou unha certificación de traslado para a Escola Normal de León. Aprobou as oposicións de maxisterio en 1917 e comezou traballando nas escolas para nenas da provincia. Estivo na praza de Nogueira, logo na de Vilariño de Couso e, en 1927, déronlle a de Cota en Friol, Lugo, pero, en 1933, xa veu exercer á escola de Vilamartín de Valdeorras. 

Os veciños de Friol lamentaron a marcha da mestra pois tíñanan en grande estima pola súa entrega na ensinanza e polo seu labor coas nenas:

(Fonte: Cota. Friol. (1933, 10 setembro). El Pueblo Gallego, p. 12)

Estando nesta escola foi sancionada  en maio de 1940 pola comisión de depuración co traslado forzoso dentro da provincia e prohibición de solicitar praza nun período de dous anos. Así foi como, dous meses máis tarde, en xuño, enviárona para a escola de Piñor de Cea. 

Vid: Arquivo do Instituto Otero Pedrayo.Expedientes persoais de alumnos iniciados en 1912. (113/2.8).

MARÍA DÍAZ DÍAZ

Estudou a carreira de Maxisterio e comezou a traballar en setembro de 1918. En 1930, outorgáronlle a praza de interina na escola de Celeirón, Maceda. Para dito nomeamento a Sección administrativa remitiu a Málaga o 17 de xullo dese ano as credenciais correspondentes para que recollese o seu título administrativo e tomar posesión do cargo, pois María levaba exercendo en Archidona desde o ano 1922.

A mestra estaba no segundo escalafón e solicitou pasar ao primeiro en agosto de 1934 o que implicaba un maior soldo, pois hai que lembrar que a asignación dos soldos estaba en relación ao rango de maxisterio ao que se pertencía. Para este ascenso tiñan que pasar unhas probas de exame ante a inspección, no seu caso ante Sara Leirós, e, en efecto, María lograría superalas.

María permaneceu na escola de Maceda durante moitos anos. Cando sobreveu a guerra civil e a represión contra os docentes, a mestra tería que pasar polo trámite da Comisión de depuración. Unha vez valorados os seus informes o presidente ditaba a sanción que se lle impuña. Pois ben, en 1942,  María foi castigada coa suspensión de emprego e soldo por un ano. Así mesmo foi obrigada a trasladarse fóra da provincia e inhabilitada para o exercicio de cargos directivos e de confianza en Institucións culturais e de ensinanza.  

Así que, María foi destinada de xeito forzoso á escola de Noicela no Concello de Carballo. Sanción que marcaría o seu expediente.

Fontes: Gúia General de Andalucía. 1922, p. 1280;  Información del Magisterio (1930, 17 xullo). Galicia, p. 2; Magisterio. (1942, 17 de xaneiro). La Región, p. 3. De Inspección (1934, 4 xullo). Galicia, p. 1; Traslado de maestros (1944, 9 agosto). El Ideal Gallego, p 7.

MULLERES NO CÁRCERE DE OURENSE EN TEMPOS DA DITADURA

(Foto particular e logo procesada con IA e tratada cun envellecemento.)

Mulleres represaliadas polas súas ideas, por encubrir ás súas familias, por axudar aos fuxidos. Mulleres na retargarda e escudos dos seus. Moitas foron detidas, encarceradas, torturadas e sinaladas. Algunhas van aparecendo nos arquivos e imos reconstruíndo as súas vidas. 

Os Anuarios estatísticos ofrecen datos aínda que, certamente, considéranse datos oficiais hai que tomalos con reserva pois non é estrano que se desmarquen da realidade. O caso é que moitas, foron moitas as mulleres do Estado que sufriron a pena do cárcere por delito de rebelión, segundo os datos que se amosan estariamos a falar dunhas 87.588, pero non se descarta que fosen máis. 

Foron procesadas e castigadas por alzar a súa voz contra os golpistas, de tal xeito que as mulleres non quedaron ao marxe dos acontecementos e facendo tamén fronte contra a ditadura sabendo que puñan en xogo a súa liberdade. Hai que seguir pescudando nos arquivos para coñecer cantas mulleres de cada provincia, realmente foron detidas e encarceradas. Aínda queda moito por facer.

(Elaboración propia. Datos extraídos a partir do Anuario Estatístico de 1946-47.)

(Imaxes non reais. Foron xeradas con intelixencia artificial segundo directrices indicadas. O patio trata de reproducir o patio real do cárcere de Ourense. Na segunda imaxe, a cela foi ideada pola AI.)

Para a nosa lembranza e para a súa memoria.

Angustias Real Blanco

Ernestina Blanco Borrajo (tamén estivo na de Celanova)

Teresa Domínguez Prada

María Fernández Domínguez

Marcelina Fernández Domínguez

Soledad Figueiral Prado

Jesusa Prado

Gloria Blanco Diéguez

Carmen Fernández Seguín

Ovidia Álvarez Rodríguez

Eudosia Álvarez Seoane

Artemia Paz Paz

Antonia Sorga Rodríguez

Ángela Sampedro Piñeiro

Rosaura Rodríguez Rodríguez

Clarisa Rodríguez Rodríguez

Carmen Rodríguez Rodríguez

Cesarea Vega Regueiro

Felisa Pérez Corbillón

Catalina Sánchez Prieto

Rosa Rodríguez Gudiña

Carmen Fernández Seguín

Teresa Primo Fernández

María Gayo Regente

Delfina Álvarez Valle

Aurora Fernández Seguín

Pura Yáñez Álvarez

Celia Fernández Seguín

Joaquina Domínguez Basalo

Amelia Delgado Moldes

Concepción Escudero Rodríguez

Remedios Álvarez

Florentina Pérez Rodríguez

Sonina Real Blanco

Rosa Gándara Rúa

Severina Domínguez Basalo

Balbina Domínguez Basalo

Antonia García Conde

Rosa Gómez Díaz

María Cid Vidal

Teresa Domínguez Prada

Honorinda Basalo Pidal

(As de a continuación están preparadas e sairán periódicamente)

Dolores Gómez Pérez

Elena Ferreiro Seguín

Helena Herrero León

Esperanza Casas Losada

Fe González ledo

Felicitas Fernández Cadórniga

Flora Cerqueira Rodríguez

Flora Gómez González

Generosa Fernández Domínguez

Isolina Fernández Álvarez

Julia Cota Quirós

Juliana Escudero Fernández

Luísa Fernández Vega

Marcelina Fernández Domínguez

María Jesús Lima

Mercedes Faza Díaz

Rosario Delgado Núñez

Sulpicia Fernández Álvarez

AS MULLERES QUE FORON OBXECTO DE DILIXENCIAS INCAUTATORIAS

A incautación de bens foi unha das medidas de presión e castigo cara aquelas persoas que foran membros de partido, dirixentes políticos, simpatizantes ou contrarias ao Movemento Nacional. Iso supuña facer un balance das súas pertenzas e apropiarse delas coa finalidade sometelos e sumilos nunha situación de extrema pobreza. Para tal obra creáronse os Xulgados Especiais de Incautación habendo un por cada provincia. Tratábase dun Xulgado Militar Especial de Incautacións e Confiscacións que ían recompilando por partidos xudiciais a lista das persoas ás que se lles confiscaban os bens e os motivos de dito proceder.

Nos listados que se enviaban había tamén referencia a un importante número de mulleres ourensás que se citan a continuación:

ERUNDINA GONZÁLEZ VÁZQUEZ , de Carballeda de Ribadavia. Confíscanselle os bens por ser contraria ao Movemento Nacional.

ISOLINA VÁQUEZ GÓMEZ, de Seoane, Ribadavia. Confíscanlle os bens por ser contraria ao Movemento Nacional.

CARMEN FERNÁNDEZ, de Corzos, Barco de Valdeorras. Confíscanlle os bens por ser comunista.

CARLOTA FERREIRA de Viana do Bolo. Confíscanlle os bens por ser comunista.

LUÍSA VILA BARROS de Viana do Bolo. Confíscanlle os bens por simpatizante comunista.

ENCARNACIÓN CORTIJO DIZ de Moreira, Beariz, Carballiño. Confíscanlle os bens por ser contraria ao Movemento.

Vid: Relación de nomes extraída de: AHPOU. Dilixencias Incautatorias instruídas (Partido xudicial de Allariz, Bande, Barco, Carballiño, Celanova. Caixa 7201/01; 7201/02; 7201/03/; 7201/04; 7201/05).

LUÍSA VILA BARROS

Naceu na Coruña o 9 de abril de 1902. Era mestra nacional co título superior e aprobou as oposicións en 1929. Déronlle en 1934 a escola de nenas de Viana do Bolo. Dise que editaba un periódico escolar titulado "El escolar de Viana do Bolo" no que escribían sobre Galicia (1). Luísa era a secretaria da Asociación de mestres de Viana e Vilariño e como tal levou a cabo a organización de conferencias para os mestres da zona como a impartida por Lucita Pérez sobre Xeografía Física e a de Neoterio Antolín sobre o Calor.

En setembro de 1936 foi destituída acusada de ser dirixente de Esquerda Republicana, de moscovita, socialista e comunista e confiscáronlle os bens. A continuación preséntase un escrito-informe asinado polo párroco no que se indica a súa filiación política e que defendeu á Fronte Popular. Tamén se di que foi trasladada forzosamente fóra da provincia.

(Fonte:: Expediente de responsabilidades políticas de Amando Álvarez Luis, Luisa Vila Barros, Benito Rodríguez Alonso, Celso López Martínez, Sergio Puga Rodríguez e Teodoro Guede Gallego. ES.GA.32054.AHPOU/1.1.5.4.1.2.//7201/03. Caixa 7201/03

O último dato que se ten é que no ano 1962 se traladou a Barcelona para ocupar unha vacante a escola.

(1) Este dato sobre o periódico escolar está recollido nas Actas do Congreso da Memoria de Narón de 2003, p. 248.(Elaboración propia a partir de diversas fontes). Vid: El magisterio español : Revista General de la Enseñanza, Número 9202, 14 de outubro de 1933, p. 4; Diario de Burgos, 4 de xuño de 1947; Diario de Burgos, 15 de febreiro de 1957; Diario de Burgos; La Región, 10 de xaneiro de 1935; La Región, 4 de setembro de 1936.

PILAR PÉREZ PÉREZ

Era mestra nacional e, en 1937, concedéronlle a praza de interina na escola de Chás, en Oímbra. 

Estando nesta escola foi inhabilitada durante seis meses con traslado forzoso dentro da provincia e prohibición de solicitar vacante  durante o período de dous anos. 

Probablemente a sanción resultou ser de tres meses pois en setembro dese mesmo ano destinárona á escola de Castro Caldelas onde, por certo, acabou pedindo unha licencia por enfermidade.

Vid: Notas de Sociedad. (1921, 3 febreiro). La Integridad, p.3; Nombramientos de interinos. (1937, 19 febreiro). La Región, p. 2. Relación de maestros de esta provincia sancionados. (1940, 8 maio). La Región, p. 3; PARES, Expedientes de Depuración de maestros nacionales. Sig. 32/12791.

CONCEPCIÓN SANTIAGO GARCÍA

Debo agradecer, encarecidamente, a colaboración de Luís, fillo de Concepción, que me indicou datos máis exactos sobre Concepción Santiago e me facilitou a bonita fotografía que encabeza a entrada.

 

Concepción, naceu en Arzádegos o 18 de maio de 1905. Matriculouse no Instituto Provincial de Ourense de 1923 a 1926 onde tivo unhas cualificacións brillantes obtendo varios premios extraordinarios. Co título de bacharelato pasou á Normal de Ourense para facer a carreira de Maxisterio. 

En 1931 participou nos cursiños de selección profesional que se convocaron nese ano. En 1933 déronlle a praza de interina na escoliña de Mandín, en Verín e, ao ano seguinte, en 1934, foi destinada á escola de Celanova. 

Estando nesta escola foi sometida ao proceso de depuración e en 1942 foi sancionada co traslado forzoso dentro da provincia por un período de un ano e inhabilitada para o desempeño de cargos directivos e de confianza. 

Súa irmá, Milagros, tamén fora sancionada co traslado forzoso dentro da provincia e seu irmán, Eduardo, estaba afiliado a A.T.E.O e fora destituído da súa escola. Poida que o motivo da depuración de Concepción fose precisamente este feito de que seu irmán pertencese á Asociación de Traballadores do Ensino de Ourense. Esta asociación era considerada subversiva e comunista. As familias dos afiliados tamén quedarían marcadas pola ditadura.

Casou con Luís García Danoz que foi tenente mutilado e alcalde de Vilardevós. O matrimonio tivo dous fillos chamados Jacinto Luís e Julio. 

Vid: Arquivo Otero Pedrayo. Expedientes persoais de alumnos iniciados en 1923. 1923-1926; (155/1.9); Arquivo Xeral da Administración. Expedientes de Depuración de maestros Nacionais. Sig. 32/12807; Títulos de Bachiller. (1926, 19 novembro). La Región, p. 1; Información del magisterio (1931, 13 setembro). Galicia, p. 3; Nombramientos de interinos. (1933, 12 de xaneiro). Galicia, p. 1; Información del magisterio. (1934, 13 novembro). Galicia, p. 5; Esquela. (1971, 10 xullo). La Región, p. 17.

MILAGROS SANTIAGO GARCÍA

Antes de nada quero agradecer a Mila, neta de Milagros, e por extensión a toda a súa familia, por poñerse en contacto comigo e ofrecerme tan xenerosamente a fotografía que encabeza esta entrada. Xestos como este son moi emotivos pois contribúen a poñerlle rostro ás nosas mulleres permitindo que nos acheguemos máis a elas e á súa historia.

Milagros naceu en Vilardevós o 14 de marzo de 1908. Estudou a carreira de maxisterio para dedicarse á docencia pero, lamentablemente, tamén sufriu a depuración como tantos mestres e mestras da provincial. Preparou os Cursiños de Selección na afamada Academia Xesta, dirixida polo director da Biblioteca Provincial, don Juan Fernández Pérez, e superounos con éxito en 1934. Casou con Juan Ausín Nogueira. 

Un dos seus primeiros destinos sería a escola de Servoi na comarca de Castrelo do Val. Era unha mestra que destacaba polo seu labor pedagóxico e intelectual. 

Estando en Freás sería denunciada e foi obxecto de vixanza por parte da Comisión Depuradora de Ourense ata que, finalmente, foi suspendida de emprego e soldo por período dun ano con traslado forzoso dentro da provincia. Como moitas mestras a denuncia non tiña base ningunha, de feito Milagros era unha muller moi devota, pero os primeiros anos do franquismo foi tremandamente inflexible cos docentes. Os seus irmáns tamén sufriron a represión xa que seu irmán, Eduardo, estaba afiliado a A.T.E.O fora destituído e súa irmá Concepción, mestra en Celanova, foi obxecto tamén de sanción.

Foi destinada de xeito forzoso á escola de Correxais, San Pedro de Correxais, en Villamartín de Valdeorras. Unha escola remota e lonxana que supuña un duro castigo. Continou exercendo con dedicación e vocación e un dos seus destinos finais foi a escola de Zos en Trasmiras. 

Faleceu en 1972, cando tiña 64 anos, e os seu alumnado lembrouna dedicándolle unha bonita carta de despedida que, entre outras cousas dicía:

...ella no regateaba esfuerzos, hizo de su vida un apostolado y se entregó de lleno a su vocación pedagógica, siempre esforzada y sacrificada. Mujer profundamente religiosa, de una humanidad insuperable, supo inculcar en todos los que tuvimos la fortuna de ser alumnos suyos los sentimientos que ella llevaba consigo de amor al prójimo, respeto mutuo y convivencia. Muchos de nosotros, repartidos por diferentes partes del mundo le debemos lo que somos. Maestra, incomparable, madre espiritual de todos nosotros..." (1)

Houbo máis notas de prensa que amais de destacar a súa bondade da mestra tamén falaban da súa profesionalidade e implicación coa ensinanza. Mestras que levaron os saberes aos pobos remotos e, malia ser reprendidas e castigadas, a súa vocación non minguou nunca.

Vid: El magisterio español, 28 de xuño de 1934, p. 23; Galicia, 11 de xaneiro de  1934, p. 6; La Región, 16 de xullo de 1940, p. 2; "Relación de maestros de esta provincia que han sido sancionados por la Comisión Superior Dictaminadora del Ministerio de Educación Nacional", La Región, 8 de maio de 1940, p. 3; (1)  "Ha muerto nuestra maestra", La Región, 15 de marzo de 1972, p. 10; La Región, 13 de abril de 1972, p. 10.

REMEDIOS FRÍAS CARBALLO

As mulleres, encubridoras durante a guera civil dos seus, recibiron castigos moi duros por parte do réxime. Sentirían o alento na caluga pois eran pezas clave e de chantaxe emocional para os fuxidos pois o obxectivo era dar co seu paradeiro. Tanto era duro o cárcere nas súas casas como o ía ser o cárcere físico onde as condicións e os malostratos serían contínuos.

Remedios foi encarcerada o 23 de febreiro de 1937 no cárcere de Celanova por ser a nai de Alfonso Gayoso Frías dirixente do PC e tamén porque se dicía que ela tamén facía propaganda comunista. Remedios naceu en 1882 e casou con Jesús Gayoso pero este faleceu en 1911. O matrimonio tiña dous fillos, Alfonso e Francisco. No inicio da guerra ela residía en a Valenzá e xunto co seu fillo Alfonso e rexentaba unha taberna.

Foi considerada cómplice do seu fillo Alfonso Gayoso acusado de ser comunista. Este, amáis de ser escritor,  home cultivado, erudito e amante de Galiza, era unha persoa moi comprometida socialmente e xunto con Benigno Álvarez organizou o sindicato da Federación de Traballadores da Terra da UXT e ademais foi fundador da federación campesiña so Partido Comunista Español.

Cando comezou a guerra alistouse no bando republicano pero, de seguida, comezou a súa pescuda e persecución pois as forzas do novo réxime xa o rexistraron como un activista comunista:

(Fonte: Extrato do Expediente de responsabilidades políticas de Secundino Fernández Gómez, Armando Fernández González, Miguel Formigo Vázquez, Ceferino Fuentes Pérez, Cástor Gómez Pérez, José Guede Franco, Ramón Iglesias Mar, Alfonso Gayoso Frías, Julio Navares Castro e José Villar Lafuente. ES.GA.32054.AHPOU/1.1.5.4.1.2.//7204/01. Caixa 7204/01)

O alcalde de Barbadás, envíou o 7 de xullo de 1941 un informe ao Xuíz Instrutor de Responsabilidades Políticas, facendo referencia a que Alfonso era propagandista e que residía na casa da súa nai. Dicía así literalmente:

Consecuente a su atenta comunicación número 5.038 de 3 del corriente mes, tengo el honor de informar a V.S. que de antecedentes adquiridos al efecto, resulta que Alfonso Gayoso Frías, vecino que fue del pueblo de la Valenzana en este municipio, vivía con su madre en estado de soltero, de cuyo domicilio desapareció en los primeros días de iniciarse el glorioso Movimiento, sin que desde entonces se hubiese reintegrado al mismo. Durante su permanencia en este distrito ha militado siempre en los partidos de extrema izquierda (se ignora a cual de ellos pertenecía o estaba afiliado), destacándose como activo propagandista, aun cuando no consta hubiese realizado acto alguno de carácter delictivo ni cometido otros excesos. Se desconocen en absoluto la conducta y actividades desplegadas por dicho individuo en relación y con posterioridad a la Cruzada de liberación, por haber permanecido durante toda ella ausente de este municipio...

Tampouco se librou Remedios de ser acusada pois o informe do párroco emitido o 12 de xullo de 1941, afirmaba e confirmaba que tanto Alfonso, como seu irmán e como a nai de ambos os dous, Remedios, foran os principais promotores de todos os acontecementos que houbera na Igrexa Parroquial e tamén na rectoral...e segue dicindo:

...en el Distrito y en todas las propaganda comunistas de la Valenzana, donde su madre (referida a Remedios, nai de Alfonso) tiene una taberna que es centro y reunión de toda esa gentuza indeseable....

As palabras do párroco transmitían esa ansia de que a familia fose detida, de feito ata se atreveu a indicar ao xuíz instrutor (dado que o informe ía a el dirixido) que pechasen a taberna, el di "clausurar dicha taberna por continuar sendo centro de propaganda de ideas disolventes, de blasfemia pública y de bailoteos procaces e inmorales..." . O cura párroco remata dicindo que pide reserva e segrdo polo informe, o que vén a dicir que non quere quedar ante o pobo como o delator.

Outros informes emitidos sobre Alfonso foron a Garda Civil que dixo que Alfonso pertencía ao partido Comunista; a Falanxe de Barbadanes manifestou que supuña que era afiliado do partido comunista e que fora concellal da Fronte Popular aínda que "sin cometer desórdenes". A partir dese momento xa se emitíu unha orde de incautación de bens. 

(Fonte: La Región .1937 xaneiro 30, p. 2)

Por aquel entón, Alfonso xa estaba poñendo terra de por medio. Estivo en Marrocos, os EE.UU., Cuba e Venezuela ata instalarse en Arxentina, en Bos Aires onde levou a cabo un grande labor cultural. Morreu en 1970, en Bos Aires, e o eco do seu falecemento chegou a terras ourensáns, e Ben-cho-Sey en proba da súa admiración polo labor desenvolvido, dedicoulle un bonito panexírico.

(Fonte: La Región .1970 outubro 3, p. 3)

Dous anos antes falecera Remedios, concretamente o 26 de maio de 1968, tiña 89 anos. Seus fillos non puideron asistir ao seu enterro en A Valenzá pois estaban ausentes, fóra do país, fóra da ditadura. 

(Fonte: La Región. 1968 maio 28, p. 4).

(Elaboración propia a partir dos expedientes citados e da hemeroteca.)

CLOTILDE GÓMEZ GAYOSO

Era mestra e foi fusilada na ditadura en Vigo. Clotilde naceu en Maceda, seus pais eran Xosé Gómez Capo e Socorro Gayoso. O seu irmán era Xosé Gómez Gayoso, militante comunista, guerrilleiro e combatente.

De seguro que o franquismo quixo ensañarse coa familia de Xosé, un home dilixente e carismático que desempeñou un papel fundamentalmente na loita contra a ditadura. Emporiso súa irmá, que con probabilidade, ocultou e defendeu ao seu irmán, sufriría as consecuencias e determinaron o seu fusilamento.

Da vida de Xesús Gómez Gayoso dá conta Xosé Neira Vilas no seu libro Guerrilleiros, un libro de grande interese que nos achega a figuras militantes antifranquistas que tiveron que exilarse. Entre estas persoas está a vida e traxectoria de Xesús que era mestre e traballou de administrativo na casa Singer de Vigo e tamén exerceu de mestre.

Foi a Madrid para asistir a un curso sobre o Marxismo e comeza o seu activismo político. Entra en contacto cos sindicatos vigueses e, en 1932, afíliase ao PCE chegando a ser Secretario da Organización.

Coñeceu a Castelao e apoiou o Estatuto de Autonomía. E chegada a guerra comeza a organizar as Milicias Galegas. Cando comeza a guerra vai a Francia e logo marcha a Cuba. 

Foi detido en xullo de 1948 e foi torturado e condeado a morte. O 6 de novembro de 1948 foi fuxilado.

Súa irmá, Clotilde, recibira a mesma pena. 

(Remito, para coñecer a historia de Xesús Gómez, o libro de Xosé Neira: Guerrilleiros. Aí é onde se indica que Clotilde foi fusilada)