MATILDE VÁZQUEZ IGLESIAS

Moitas mulleres do blog caracterízanse pola súa discreción ata que nos decatamos do seu amplo currículo e dos logros meritorios que acadaron. E é que a muller, en xeral, non fai alarde dos pasos que vai dando para avanzar e progresar, talvez, debido a esa humildade innata e a esa dedicación plena cara os demais e pola vida dos que a rodean.

O caso que hoxe se presenta no blog é un exemplo de muller avanzada da súa época, ávida de aprender, preocupada por mellorar o mundo no que vivimos ofrecendo o que ela ten de sobra e que veñen sendo a vitalidade, a acción, o compromiso, a fortaleza e, sobre todo, a cultura.

Matilde Vázquez é das mulleres que apostaron pola cultura para mellorar á humanidade. A través da súa expresividade e enerxía, pero, fundamentalmente, a través do seu bo facer como directora de teatro, modela historias que entrañan unha lección. Ela é defensora das ideas xustas, da igualdade, defensora das mulleres, dos humildes e tamén, da natureza, pois como Bióloga, sabe dos riscos que a nosa contora sofre. Seguro que ese afán por coñecer a natureza, da que sabe moito, permitiulle ver a natureza tamén humana, de aí o seu humanismo. En efecto, Matilde é desas mulleres que estarían na corrente do humanismo pois ese é permanentemente a súa  perspectiva de vida.

Naceu en Ourense o 16 de marzo de 1951. Seu pai era José Luis Vázquez Álvarez, que era natural de Melias e que exerceu a medicina en Ourense toda a súa vida sendo Xefe do Pavillón de Infecciosos no Hospital Provincial. Súa nai chamábase Matilde Iglesias Blanco, natural de Envilarchao. Estudou maxisterio e exerceu de mestra pero deixou esta profesión e converteuse en enfermeira traballando co seu home. Matilde é a menor de tres irmáns. O seu irmán maior, José Jaime, é arquitecto e o seu outro irmán, José Luis “Manito”, que tristemente faleceu en 2010, foi médico no Juan Canalejo de A Coruña.

O entorno familiar era dunha grande cultura proba diso é que Matilde sempre tivo un interese vocacional por aprender constantemente. Licenciouse en Bioloxía no ano 1974 na Universidade de Santiago de Compostela. Fixo os cursos do C.A.P. Na Universidade de Santiago no ano 1975 pois quería dedicarse á docencia, outra das súas grandes vocacións xunto coa artes escénicas.

Despois acadou o título de Catedrática de Ciencias Naturais nas Oposicións de 1979 en Zaragoza. Comezou a exercer como profesora de Secundaria pero, ao mesmo tempo, Matilde esixíase máis e foi perfeccionándose e especializándose na docencia pois quería levar ás aulas unha didáctica innovadora e creativa, algo que a caracterizaría, xa que, en efecto, para ela o alumnado era axente activo e facía que pensara e reflexionara e que fose crítico, por tal motivo, todos os alumnos e alumnas adoraban a Matilde.

Desde 1975, tras rematar a carreira, non parou de facer cursos tanto en Ourense, como no resto de Galicia e fóra da nosa Comunidade como Córdoba, Alcalá, Xixón, Barcelona. Todo en aras de innovar a escola e a didáctica. Eran anos da transición e había que transformar a ensinanza e Matilde comprometeuse ata límite para ofrecer o mellor de si mesma nas súas clases. É interesante reseñar os cursos que realizou, tanto como asistente como ponente:

CURSO DE PROGRAMACION 1ª parte- Do I.T.E (Instituto de Técnicas Educativas)-( XII-1975)
CURSO EN TORQUAY SCHOOL OF ENGLISH ( I - IX -1975)
CURSO DE PROGRAMACION Do I.T.E , 2ª parte: ( V- 1976 Universidade Laboral de Ourense)
CURSO DE AVALIACIÓN Do I.T.E. ( VII- 1976 Universidade laboral de Gijón)
CURSO DE METODOLOXÍA NA INVESTIGACIÓN CIENTÍFICA , Do I.T.E. (XII-1979- Alcala)
II SIMPOSIO NACIONAL SOBRE LA ENSEÑANZA DE LA GEOLOGÍA (IX-1982- Gijón)
CURSO DA XUNTA DE GALICIA DE FORMACIÓN EN LINGUA GALEGA (IV-VI-1985-Ourense)
I CONGRESO NACIONAL DE ENSEÑANZA DE LA BIOLOGÍA (II-1986 - Cordoba)
CURSO DE INFORMÁTICA Do I.C.E. (instituto de Ciencias da Educacion - IV-986 Uni.Santiago)
CURSO DA XUNTA DE GALICIA DE PERFECCIONAMENTO DA LINGUA GALEGA (I-1989- Ou)
PROFESORA-PONENTE Do CURSO DA XUNTA DE GALICIA: “A INNOVACIÓN CURRICULAR NO ENSINO” (X-1991 a III-1992 , celebrado en Viana do Bolo)
PROFESORA-PONENTE Do CURSO DA XUNTA DE GALICIA: “O XOGO COMO FIN E COMO ESTRATEXÍA DIDÁCTICA NA EDUCACIÓN” (do 2 ao 30 -XI- 1993 - Pontevedra
CURSO do CEFOCOP: “AS ACTIVIDADES DA NATUREZA NO CURRICULO DA EDUCACION FÍSICA” (!5 de V a 12 VI - 1995 - Ourense)
CURSO do CEFOCOP: “AREA DE USO E ELABORACIÓN DIDÁCTICO AUDIOVISUAIS” (do X ao XII-1996 - Ourense)
CURSO do CEFOCOP: SEMINARIO `PERMANENTE “TALLER DE CREATIVIDADE” (do X -98 a VI do 99 - Ourense)
CURSO DA XUNTA DE GALICIA. “UTILIZACIÓN DO DEQUIPAMENTO DE BIOLOXÍA E XEOLOXÍA DO BACHARELATO” (IX-2001- Ourense)
CURSO DA XUNTA DE GALICIA. “MANEXO DO CAPTURADORA DE DATOS E PROCESAMENTO DOS MESMOS” (XII-2001-Ourense)
CURSO DA XUNTA DE GALICIA. “ELABORACIÓN DE MATERIAIS EDUCATIVOS COMPLEXOS CO PROCESADOR DE TEXTO” ( III-IV- 2002 - Ourense)
CURSO DA XUNTA DE GALICIA. “EQUIPAMENTO INFORMÁTICO DE BIOLOXÍA” (XI-XII-2002-Ourense). 

Matilde exerceu no IES. Universidade Laboral. Era a Xefa do Departamento de Ciencias, cargo que ocupou desde 1975 ata 2016. Impartía nos cursos de Secundaria e Bacharelao e as súas clases desenvolvíanse no Laboratorio de Bioloxía pois para ela este era o lugar idóneo para que o alumnado experimentase. As súas clases eran abertas, dinámicas, cheas de contidos interesantes, debates, intervencións, xuízos críticos…o alumnado non só ía aprender Bioloxía, tamén ía aprender a ser máis tolerante, máis respectuoso, máis “persoa” xa que a súa palabra contaba como a da profesora. Ademais, Matilde foi das primeiras en instalar un horto escolar no Instituto onde lles ensinaba aos nenos e nenas como era o desenvolvemento das prantas e froitos.  Programou para o seu alumnado moitas e moi interesantes excursións por toda a xeografía española con fins culturais, didáctico e científico. Unhas experiencias que nunca esquecería o seu alumnado pois eran intensas vivencias de aprendizaxe.

Pero Matilde levaba dentro de sí a súa paixón pola creatividade, polas artes, música, pintura, escultura pero, principalmente, o teatro. O teatro significaba para ela unha realidade idónea para ver a vida desde outra perspectiva. E, sen dubidalo, comezou a formarse. En 1990 foi a Barcelona e alí formouse na Escola de Expresión do Concello de Barcelona como Técnica Superior de Expresión Globalizada. Tras desta titulación viñeron outras.

En 1991 foi profesora-ponente no Curso da Xunta de Galicia “A Educación Artística”, celebrado en Verín. Alí acudiu ata marzo de 1992 para dar charlas sobre como educar en arte. En 1993 realizou o Curso de Preparación Actoral con Alber Boadella que se levou a cabo en Ourense. En 1995 volveu a Cataluña e estivo en Sitges para realizar o Curso de Dirección Actoral con Eugenio Barba.

Entre 1994 e 1995 fixo cursos co Centro Dramático Galego, un de Dramatización e outro de Creación de textos con Miguel Narros.

En 1997 e 1998, de novo en Barcelona, formouse na Escola de Expresión de Barcelona en Escenografía e luces; e na Escola de Expresión de Barcelona estudou Comedia del Arte Italiano.

Así mesmo preparouse con Bárbara Colio no curso Laboratorio de Dramaturxia.

Deste xeito, Matilde entraba a formar parte da historia do noso teatro ourensán. 

Dende 1990 ata 2001 formou parte como ACTRIZ E AXUDANTE DE DIRECCIÓN do grupo profesional “SARABELA”. E dende 2000 ata 2002 foi a DIRECTORA DO GRUPO TEATRAL “MUXICAS” DA O.N.C.E. DE OURENSE , representando na sede da ONCE de Madrid a obra Círculo Vicioso de Antonio Martínez Ballesteros. 

Todo este periplo, tan inmenso, compaxinábao coa súa docencia no Instituto no que ademáis acabou impartindo a materia optativa de Iniciación á Arte Dramática desde 2002 ata 2016 na que se inscribía un gran número de menos e nenas pois sabían que a experiencia merecía a pena. Con eles representou numerosas obras de teatro que foron premiadas en moitos certames. A continuación aparece a referencia de obras e os premios acadados co seu alumnado:

 

No 2013 crea o GRUPO TEATRAL “SOLO” formado por exalumno/as de IAD e Fernando Gabelo, estreando, por medio da ASOCIACION DO CANCRO DE OURENSE , no Teatro Principal de Ourense a obra que leva o mesmo nome: SOLO que foi levada as catro capitais galegas e varios municipio da provincia.

Esta obra foi de tal impacto pola súa posta en escena que estivo en activo ata o 2017 chegando a ser representada no Centro Ourensano de Newark, Nova Jersey.

En 2016 dirixíu Obradoiro de teatro na Universidad de Vigo no último curso de EDUCACIÓNE TRABALLO SOCIAL. En  2017-18 dirixíu o OBRADOIRO DE TEATRO DO ESPAZO XOVE (Xunta de Galicia) de Ourense.

Estamos ante unha muller cuxa enerxía é inesgotable e que está facendo un labor encomiable no Concello de Coles, dinamizando ao pobo e animándoo a participar en actividades. Tal que así, desde 2016 animouse a crear e dirixir O GRUPO DE TEATRO AFECCIONADO COLES, formado por 31 personas con idades entre 9 e 83 anos. Para eles Matilde escribiu  dez das trece obras estreadas que foron epresentadas en diversos municipios de Galicia.

Matilde é directora de teatro, é escritora de pezas teatrais premiadas, é propulsora de arte en todas a súas facetas. Por iso no 2017 tamén se matriculou na Escola de Música de Coles na sección de percusión e , en 2021, ingresa na Banda de Música de Santádega coa que gañou a Medalla de Prata no 136 Certame Internacional de Bandas da Cidade de Valencia.

É admirable todo este currículo, pero aínda é máis cando estamos a referirnos a unha muller humilde que non pretende sobresaír, senón que o que desexa é ofrecer toda a súa creatividade, todo o mellor de si, todo do que é capaz. Mulleres como ela cambian o mundo e fannos ver que hai humanidade ten futuro.

(Nota: Para min é unha honra poñer a Matilde Vázquez neste blog pois a miña admiración hacia ela é moi grande e porque ten un corazón enorme. Grazas, estimada Matilde)

REBECA LÓPEZ DE TURISO DE PLATERO

Rebeca López tamén foi unha muller que se adiantou ao seu tempo. Como apaixoada polo teatro, formou parte de agrupacións teatrais xunto con Guadalupe Espinar e outras. Desde moi nova xa interpretou papeis interesantes como na comedia "Trono para Cristy" que se levou a cabo no Teatro Principal o 5 de decembro de 1960. Formou parte de xurados nos concursos de teatros leídos que se convocaban na cidade. Acompañándoa estaba a recoñecida inspectora de primeira ensinanza, María Cid.

Formou parte do Teatro Forum Myriam, un grupo xa consagrado na cidade que xurdiu en 1959 e que en palabras de Franciso Ogando Vázquez, esta agrupación estaba a realizar un grande labor cultural en Ourense. O Teatro Forum organizaba con asiduidade lecturas de interesantes obras de teatro. Rebeca participou na lectura da obra de Graham Greene "León Dormindo". Xunto a Rebeca estaría Chonina Vilanova e Concepción Espinar. Rebeca, amante da cultura e do teatro, tamén participou na lectura da obra "El Pan vivo" de Francoise Mauriac. A agrupación teatral expuña ante o pública unhas obras selectas do teatro europeo que invitaban a reflexionar desde un punto de vista filosófico. Non en van, antes ou despois da lectura procedíase á interpretación da obra.

Despois formaría parte do grupo de Teatro de Cámara de Ourense no que seguía lendo obras de teatro como "Las sillas" de Ionesco, pero tamén representando, que era o que a ela verdadeiramente lle gustaba. Para ela unha atriz de teatro debía ter vocación, instinto teatral, voz, vocalización e xesto.

(Fonte: Galiciana. La Región, 4 de xuño de 1960, p. 3)

David Simón indicoume que Rebeca era profesora no Colexio Franco Español que estaba situado na Praza do Ferro. O colexio estaba especializado nos idiomas, en especial o francés e inglés, e nel empregábanse métodos innovadores. Así mesmo, na prensa indícase que Rebeca era a directora do Colexio e era moi frecuente que o seu alumnado participase en enventos culturais facendo lecturas teatrais e tamén se presentase aos concursos pedagóxico-culturais que se organizaban para os colexios.

(Fonte. Galiciana. La Región, 3 de setembro de 1963.)

Pero Rebeca adquiriu o compromiso coas mulleres e non dubidou en formar parte do Movemento Democrático de Mulleres creado en Ourense en 1975. Compuñan esta agrupación mulleres ourensás simpatizantes co comunismo. Eran vinte mulleres que se reunían na Torre e desde aí planificaban as súas actuacións que consistían en charlas, publicación de boletíns La Mujer y la Lucha, reunións con diferentes sectores...Ademais ofrecían resistencia ao réxime con pequenos cortes de tráfico, reparto de panfletos, proclamas públicas...Manifestábanse moi preocupadas pola situación social e, en concreto, as de Ourense comezan a facer reivindicacións feministas no eixo da sexualidade, o divorcio, a planificación familiar e presionan para que os partidos leven nos seus programas asuntos que atinxen ás mulleres...  Polo que é verdadeiramente interesante esta agrupación xa que amosa o empaque das mulleres.

Rebeca, formou parte deste elenco ourensás que buscaban un espazo propio e tempos novos para as mulleres.

Comentoume David Simón que Rebeca faleceu moi nova hai xa moitos anos.

Elaboración propia a partir de diferentes fontes. Vid:  El Pueblo gallego, 4 de decembro de 1960, p. 15; El pueblo gallego, 15 de abril de 1967, p. 15; La Región, 2 de marzo de 1960, p. 3; La Región, 13 de abril de 1960, p. 2; La Región, 6 de febreiro de 1963, p. 6; La Región, 28 de abril de 1967, p. 4; "La enseñanza de idiomas", La Región, 7 de marzo de 1964, p. 17; Francisco Arriero Sansz, El movimiento democrático de mujeres. (2018). La Catarata, España, 2016; ÁLVAREZ GÓMEZ, MARÍA CONCEPCIÓN, "La movilización femenina en el Ourense de la transición política a la democracia. El Movimiento Democrático de Mujeres"; Universidade de Vigo, UNED, Nuevos horizontes del pasado: culturas políticas, identidades y formas de representación [Cdrom] / coord. por Ángeles Barrio Alonso, Jorge de Hoyos Puente , Rebeca Saavedra Arias,  2011, páx. 37. Quero expresar o meu agradecemento a David Simón por poñerse en contacto comigo e indicarme algo máis de Rebeca López de Turiso a quen coñeceu.

GUADALUPE ESPINAR

A Guadalupe Espinar gustáballe o periodismo pero sentía polo teatro unha grande vocación: "Si tiene más base. Creo que nació conmigo" dicía ela sobre o teatro. 

Formou parte do Teatro de Cámara de Ourense xunto con Chonina Vilanova. Dita agrupación xurdiu en 1961 e levou a cabo representacións de obras reflexivas e de gran contido filosófico de autores franceses e xaponeses. 

Tivo brillantes interpretacións como foi na obra "La mujer del abanico" de Yukio Mishina, unha obra poética na que fixo o papel de Hanako. Aquí destacou pola súa elegante posta en escena e a brillante erudición do papel, a mímica do personaxe que demostrou que se "meteu" no papel. A súa capacidade interpretativa deu lugar a que recibira o diploma no Galardón de Duero, en Zamora.

(Fonte: "Ante un acontecimiento artístico" , La Región, 21 de xuño de 1961, p. 3. Guadalupe Espinar xunto con Maryli Vázquez na representación da obra "La mujer del abanico")

Despois do Teatro de Cámara e Ensaio de Ourense pasou ao Teatro Nacional Universitario, que estaba dirixido por Alberto Castilla, cando se trasaladou a Madrid para cursar estudos de Filosofía e Letras. Neste caso destacou no papel de Laurencia de Fuenteovejuna pero tamén interpretou papeis na obra "El círculo de tiza caucasiano" de Bertolt Brecht representada no teatro María Guerrero de Madrid. Nesta época recibiu o Primeiro Premio de interpretación no festival internacional de teatro Universitario en Nancy.

(Fonte: "Guadalupe Espinar. Ayer primera atriz de nuestro Teatro de Cámara, hoy del Teatro Nacional Universitario" La Región, 2 de setembro de 1965, p. 5)

Outra das paixóns de Guadalupe era o periodismo. Colaborou con La Región realizando interesantes entrevistas, sobre todo de mulleres da súa época que destacaban por algún motivo pois Guadalupe, xa daquelas, pretendía darlles a importancia como mulleres pioneiras. Realizou unha entrevista moi interesante, publicada en La Región o 7 de xullo de 1961, a Ana María Quiroga, estudante de Filosofía e Letras en Madrid e destacada deportista de baloncesto. Tamén a Teresa Quiroga, a irmá xemelga de Ana María, muller policafética, artista pintora, profesora de danza e tamén deportista de baloncesto. 

De tal xeito, que Guadalupe acabou ocupando ese espazo na prensa dedicado ao deporte feminino que comezaba a despuntar nos anos sesenta.

Guadalupe casou con Alberto Castilla e os dous marcharon a Colombia en 1967 pois a Alberto ofrecéronlle o cargo de profesor e director do Teatro Estudio de la Universidad Nacional de Colombia. Alí rendeulle unha homenaxe a Valle Inclán e levou á escena "Los cuernos de Don Friolera", representación na que Guadalupe fixo o papel de Loreta.

(Elaboración propia a partir de diversas fontes: "Teatro de Cámara y Ensayo y tres de Liceo d Arte", La Región,  16 de xuño de 1961, p. 3; Ana María Quiroga", La Región, 7 de xullo de 1961, p. 4; "El partido femenino", La Región, 11 de xullo de 1961, p. 4; La Región, 9 de novembro de 1957, p. 4; "Yukio Mishima en Orense", La Región, 28 de novembro de 1970, p. 12.

CHONINA VILANOVA

Chonina Vilanova era telefonista pero a súa paixón era o teatro e a interpretación. Formou parte da agrupación Miryam pero logo entrou na compañía Teatro de Cámara de Ourense que se creou en febreiro de 1961 e dicía que: "el teatro es una necesidad. Hoy no podría vivir sin trabajar en él". A entrada no Teatro de Cámara supuxo para ela ampliar os horizontes artísticos. 

A iniciativa de crear na cidade unha agrupación teatral contaba co respaldo de importantes promotores como Varela Feijóo, López Morais, Román Ferreiro, Pato Movilla, Lezcano, Alvarado, Raimúndez Porto, Martínez Risco, López Cid, Gómez del Valle, Alonso García e outros. O entusiasmo levou a que comezasen a iniciar inmediatamente as actividades. A intención principal era levar á escena un teatro selecto de autores clásicos e modernos. En efecto, atrevéronse con obras de autores franceses e xaponeses de grande profundidade temática.

(La Región, 21 de febreiro de 1961, p. 3)

Chonina interveu en numerosos eventos culturais que se celebraban en Ourense nos anos cincuenta e sesenta e, por suposto, realizou lecturas líricas como así fixo na homenaxe ao poeta Alfonso Alcaraz. Representou  interesantes papeis teatrais como: "El Pan vivo" de Francois Mauriac, "La voz humana" de Jean Cocteau, "La mujer del abanico" de Yukhio Mishima...A obra de Cocteau tratábase dun monólogo intimista que foi interpretado maxistralmente por Chonina, demostrando as súas facetas de actriz, no Museo Arqueolóxico Provincial o 19 de xuño de 1961. Outra das súas compañeiras de teatro foi a destacada Guadalupe Espinar.

De novo unha mostra máis de que Ourense foi cidade de cultura e as súas mulleres as principais protagonistas.

(Elaboración propia a partir de diversas fontes. Vid: "Presentación del teatro de Cámara en Orense", La Región, 15 de xuño de 1961, p. 3; "La presentación del Teatro de Cámara en el Museo Arqueológico Provincial", 18 de xuño de 1961, p. 2; "Hacia la constitución del Teatro de Cámara y Ensayo", La Región, 15 de febreiro de 1961, p. 3; "Hoy se constituirá el Teatro de Camára y Ensayo de Ourense", la Región, 16 de febreiro de 1961, p. 3; "Teatro de Cámara y Ensayo", La Región, 18 de xuño de 1961, p. 3).

CAYETANA CABEZAS ARROYO

Naceu en Madrid o 2 de xullo de 1972 pero criouse en Ourense. É filla de Manuel Cabezas, que foi alcalde de Ourense. Os estudos de primaria fíxoos no Colexio Guillelme Brown. Logo do bacharelato trasladouse a Madrid para estudar arquitectura no ETSAM, na Escola Técnica Superior de Arquitectura. Finalizados os estudios e coa titulación de arquitecta abriu o seu propio estudo pero en 2009 pechouno pois outra vocación a reclamaba, o teatro.

A paixón polo teatro veu, segundo conta Cateyana, de cando estivo interna en Inglaterra.

A los 11 años estuve interna en un colegio en Inglaterra. Un lugar ajeno en el que yo no hablaba la lengua y pasaba mucho tiempo en soledad. Teníamos cuatro horas semanales obligatorias de clases de teatro... A raíz de aquello, el teatro y yo siempre mantuvimos relación, pero éramos más bien amantes… ¡Casarse con el teatro eran palabras mayores!

Para especializarse na interpretación acudiu ao Estudo Juan Carlos Corazza. A continuación foi unha das fundadoras da Asociación Teatral La Misenplas.

Tras más de una década haciendo teatro con grupos no profesionales, a los 28 decidí estudiar en el Estudio Coraza para el Actor. Los cursos me los pagaba yo con el dinero que ganaba como arquitecto (otra cosa que agradecer a esa profesión). Es la inversión que más satisfacciones me ha dado. En la escuela, además de aprender técnica, he desarrollado una nueva manera de leer a los grandes autores, de entender los textos, de conocer un poco las personalidades humanas… Para mí, Juan Carlos Coraza ha sido y es estímulo creativo. Siempre hay más hondura por explorar, más belleza en las palabras del autor, más capas en los movimientos internos y externos de los personajes…

Despois da súa preparación comezou de seguida a ter papeis en películas, series de TV e teatro. En TV interveu en Aída, El secreto del Puente Viejo, Servir y Proteger...Tamén en serie das plataformas como Movistar e Netflix, por exemplo, Mira lo que has hecho o Machos Alfa.

No cine interveu en Diana, La Montaña Rusa e Por la Sombra. Participou en máis dunha decena de curtametraxes e, por suposto, no Teatro nas obras Dos más dos; La voz dormida; Kafka enamorado; La cantante calva...etc.

Pero outra das facetas que a embargan é a literatura por iso deixouse levar e escribiu a súa primeira novela que non será a última e que se titula Una persona para el fin del mundo.

Cayetana é unha muller de amplos horizontes pero sinte a súa terra, séntese de Ourense: 

Sin duda. Ourense (Galicia) es mi familia, mi raíz… su música, la sonoridad del acento, el olor de la tierra, la comida, la relación con lo mágico… A mí Ourense me mueve los pies del suelo, me activa los sentimientos más primarios; de pertenencia, de seguridad, de hogar. A mí me gusta estar en casa con los míos, me gusta el fuego del hogar, reunirme en torno al vino, a un buen cocido, al baile. Y además es una tierra inspiradora, de belleza sutil, de carácter misterioso… es un lugar apasionante que redescubro siempre que empiezo a escribir algo nuevo y del que, me doy cuenta, guardo una huella más honda incluso de lo que creía cuando salí de allí.

(Elaboración propia a partir de diversas fontes: Vid:  https://thecitizen.es/literatura/cayetana-cabezas-hable-de-lo-que-hable-siempre-termino-hablando-de-amor; https://www.laregion.es/articulo/la-revista/cayetana-cabezas-contadora-historias/20190531152840874964.html. Foto entrada: https://www.diarioabierto.es/619201/orgullosa-resaca/cayetana-cabezas)

NOEMÍ RODRÍGUEZ

Noemí naceu en Allariz en 1987. É pedagoga, directora de teatro e autora. Ten un amplo currículo e traxectoria profesional. Fórmase na ESAD de Galicia (onde recibe unha matrícula de honra polo seu proxecto final de carreira) e despois realiza un Máster en Artes Escénicas na Universidade de Vigo e un curso de posgrao na London International School of Performing Arts grazas ao Programa de Bolsas no Estranxeiro da Fundación Barrié da Maza, un dos programas de Bolsas de Excelencia máis destacado a nivel nacional e internacional.

Noemi traballou extensivamente en distintos países como Francia, Portugal, España, Inglaterra, Estados Unidos e India. Como actriz e bailarina traballou para institucións de prestixio como o Centro Dramático Nacional, o Centro Dramático Galego, o Núcleo de Experimentação Coreográfica do Porto, a English National Opera, ou Cuarta Parede e reputadas compañías europeas como Blind Summit ou Improbable Theatre, entre outras.

Ademais, dirixiu varias obras de teatro entre elas "Interrupted" (comedia gestual), "Escenarios de Chamberí" (teatro comunitario), "Malena, chea es de graza" (teatro documental), "Locxs de Amor" (teatro inclusivo), "Miss Mara, quen se reserva non é artista" (teatro - circo) e fai a dirección de movemento en “The Canary Girls” (teatro físico).

No ámbito audiovisual destacan a súa participación na película “A Esmorga” Tamén impartiu cursos e conferencias sobre Interpretación, Creación Teatral, Creación Colectiva e Movemento en diferentes universidades como as Universidades de Oxford, Bolonia, Puna, Calcuta, Liceo Francés de Istambul ou LISPA. Ademais de ensaios, Noemi é autora de catro obras dramáticas as cales foron amplamente representadas en Europa. Entre os seus premios e recoñecementos como autora destacan as súas candidaturas aos Premios Max na categoría de Mellor Autoría Revelación en 2015 e 2018 por "Interrupted" e "Xeración Why" e como actriz o Nomeamento Mellor Intérprete Feminina nos Premios Fernando de Rojas 2019, ademais dos múltiples premios que recibiron os seus propios espectáculos como o Premio do Público do Fringe de Praga (por Canary), Premio do Público e do Xurado do Festival Presente Futuro de Palermo (por Xeración Why) entre outros.

Actualmente, prepara diversos proxectos como actriz e directora en cinema e teatro.

Vid: Noemí Rodríguez
Foto: https://www.teatroenvilo.com/noemi-rodriguez-c1nb6

MARÍA FERNÁNDEZ ACHE

María Fernández Ache, é dramaturga e actriz, nacida en Verín (Ourense) e residente en Londres.

María Fernández Ache, menos coñecida en España xa que a maior parte da súa carreira desenvolveuse en Inglaterra, é unha actriz, autora teatral e directora que cultivou varios premios internacionais .
Está casada co actor Will Keen, protagonista de Refuxiados.
Entre as obras dirixidas destaca A Traizón que é unha adaptación da obra homónima do Premio Nobel británico Harold Pinter onde profúndase nas consecuencias da mentira e a deslealdade.
Vid: Galicia Dixital

ELENA SEIJO

Actriz cofundadora de Sarabela Teatro. É licenciada en Pedagoxía e dende 1981 fórmase como atriz con importantes profesionais como Malonda, Fermín Cabal, Guillermo Heras, Jesús Aladré, Martín Adjemián, Vicente Fuentes, Fabio Mangolini, Albert Boadella, Angel Facio, etc. Traballou no Centro Dramático Galego e tamén en serie da televisión. É docente na Aula de Teatro Universitario de Ourense e coordina a MITEU.
Foi nomidada como mellor atriz en  1994, 1995, 1999, 2002, 2004 y 2005. E premiada á mellor actriz galega de reparto en 1995, na obra CAMA de Sarabela Teatro, e, no ano 2002 á mellor actriz galega protagonista en SEGISMUNDA de Sarabela Teatro.
Vid: Sarabela

ÁNXELES CUÑA BÓVEDA

Se a nosa cidade é un referente teatral isto hai que deberllo a Ánxeles Cuña Bóveda, a quen teño o gusto de coñecer. Estudou Pedagoxía e exerce como tal nun Instituto da capital. Pero se a destacamos aquí é pola súa enorme traxectoria no mundo da representación. Ela foi a fundadora dun dos grupos teatrais máis recoñecidos "Sarabela" que ano tras ano vén pondo en marcha unha nova peza teatral. Isto é un privilexio para Ourense pois ofrece un repertorio de alto nivel tanto clásico como actual como infantil. A súa traxectoria é imparable.
Dirixiu máis de cincuenta espectáculos entre os que se atopan:
“Madame de Sade”, Mishima. 1990.
“As sillas”, de E. Ionesco. 1992.
“Xacobe e o seu amo”, M. Kundera.1993.
“Cama dous por dous para dous”, S. Belbel. 1994.
“A Esmorga”, E. B. Amor (Adap. Couceiro-Muñoz). 1996.
“Afección”, Couceiro-Cuña-Dacosta-Muñoz. 1997.
“Tics”, Couceiro-Cuña-Dacosta-Muñoz. 1998.
“Os soños de Caín”, Couceiro-Cuña-Dacosta-Muñoz. 1999.
“Romance de Micomicón e Adhelala”, E. B. Amor. 1999.
“O lápis do carpinteiro”, M. Rivas (Adap. Cuña-Muñoz-Calleja). 2000.
“Sexismunda”, D. Pedro Calderón de la Barca. (Adap. Cuña-Muñoz-Calleja). 2001.
“A illa amarela”, de Paloma Pedrero. (Adap. Ánxeles Cuña). 2001.
“A conxura dos necios”, J. Kennedy Toole. (Adap. Ánxeles Cuña). 2002.
“Así que pasen 5 años”, de F. G. Lorca. (Adap. Ánxeles Cuña). 2003.
“A Rolda de caricias”, de Sergi Belbel, baseado na Rolda de Arthur Schnizler. 2004.
“A gata con botas”, de A. Cuña Bóveda. 2004.
“O heroe”de Manuel Rivas. 2005.
“Rebentado”de Sarah Kane (Adaptación e dirección da lectura dramatizada). 2006.
“Margar no pazo do tempo” de A. Cuña Bóveda. Lectura dramatizada de “Os libros arden mal” de M. Rivas.
Co-autora no equipo de dramaturxia de “Sarabela” (xunto con Begoña Muñoz, Fernando Dacosta e Carlos Couceiro) de “Afección”, “Tics” y “Los sueños de Caín”; Adaptadora ou versionadora (xunto con Begoña Muñoz e Fina Calleja) de “Segismunda” (baseada no texto de Calderón de la Barca “La vida es sueño”), e “El lápiz del carpintero” (baseada na narración de Manuel Rivas); Adaptadora, ou versionadora en solitario de “La conjura de los necios” (baseada na obra homónima de Toole); “A illa amarela” (de P. Pedrero); “Rebentado” (de Sarah Kane); “Así que pasen cinco años” (de F. G. Lorca).

Autora “Amor-te”, “A pelo”, “La gata con botas” (baseada nas obras de Perrault y Tiek); “Margar en el palacio del tiempo”
PREMIOS
Algúns dos espectáculos dirixidos por ela foron multipremiados en todas as categorías. Entre os recoñecementos máis directos, recibiu o Premio FETÉN á mellor dirección, espectáculo e texto orixinal, por "Tics". Premios Mª Casares á mellor dirección, texto adaptado, iluminación e espectáculo pola obra "O lapis do carpinteiro", Premio XIRIA ao seu labor teatral na XVIII Mostra Internacional de Teatro Cómico-Festivo de Cangas, Premio Mª Casares ao mellor texto adaptado por "Sexismunda", Premio Mª Casares á mellor dirección, espectáculo e texto adaptado pola obra "Así que pasen cinco anos" de F. G. Lorca. Premio Celestina (da crítica de Madrid) por "Romance de Micomicón e Adelhala" de E. Branco Amor.

CENTRO DRAMÁTICO GALEGO
AXUDANTE DE DIRECCIÓN de Ricard Salvat en la obra “O incerto señor don Hamlet, príncipe de Dinamarca” de Álvaro Cunqueiro.
DIRECTORA INVITADA para poner en escena “Leoncio e Helena” de G. Büchner.
DIRECTORA DEL CDG (Centro Dramático Galego) como responsable da Unidade de Produción do IGAEM (Instituto Galego das Artes Escénicas e Musicais) entre os años 2006 e 2007.

Tras unha paréntese dedicouse á política onde desenvolveu un labor encomiable de compromiso polo social. 

Na actualidade segue coa súa paixón, o teatro.

Vid: Muestra de Teatro Español de autores contemporáneos

BEGOÑA MUÑOZ

Begoña Muñoz Saa naceu en Barakaldo en 1961. Licenciouse en Filoloxía Hispánica na Universidade de Santiago; profesora no Instituto Otero Pedrayo e muller especialmente relevante no teatro galego.
Se falamos de Begoña Muñoz falamos de teatro, dramaturxia, arte, poesía e docencia. Mais, sen dúbida, quedarán moitas máis facetas que destacar desta muller forte e sensible.
Naceu en Barakaldo en 1961 pero na adolescencia veu a Ourense e estudou o bacharelato no Instituto Otero Pedrayo. O centro que tanto quería Begoña e ao que volvería como docente. Ao rematar o bacharelato marchou para Santiago a estudar a carreira de Filoloxía Hispánica, unha titulación perfecta para unha muller que amaba o mundo das letras, a literatura, os libros, as historias e o teatro.
Rematou a carreira en 1985 e comezou a súa andaina como docente primeiro no Colexio Cardenal Cisneros e logo xa no IES Otero Pedrayo. A docencia sería unha das facetas onde destacou enormemente pola súa enorme vocación pois como ela dicía: “A min encántame dar clases, gústame mogollón porque me parece un privilexio. Non noto que pasa a idade por min, porque vós tedes 16 anos sempre, e aínda que se vai distanciando a idade do alumnado e a miña eu non o noto, a min dáme a sensación de que estou na plena xuventude sempre”[1]. Isto foi o que dixo nunha entrevista que lle fixo o alumnado do IES Lagoa de Antela de Xinzo cando a invitaron a dar unha charla sobre “O feito teatral”. Así pois, Begoña viviu a súa vida con plena pedagoxía tanto no instituto como no teatro. A fortaleza de Begoña era ensinar, pero ensinar con conciencia e con paixón e con compromiso.
No instituto impartía clases de Lingua Galega e Literatura e sempre procurou inculcar ao seu alumnado a igualdade entre homes e mulleres e que as súas alumnas se sentisen orgullosas de seren mulleres. Para iso organizaba e propiciaba actividades para as datas significativas das reivindicacións femininas como eran o Día da Muller Traballadora e o Día contra a violencia de xénero[2].
A súa capacidade para transmitir e tamén a experiencia docente fixeron que fose chamada para impartir cursos aos docentes nos Centros de Formación do Profesorado e publicase cos seus compañeiros María Xesús Sarmiento e Serafín Alonso interesantes libros baseados nos seus métodos docentes como o titulado Claro e seguido. Un enfoque comunicativo na didáctica da lingua, formado por catro volumes nos que se desenvolven técnicas de comprensión e expresión oral e escrita. Un libro que propiciaba a aprendizaxe práctica e significativa.
Era unha muller en continua formación. A súa inquedanza por perfeccionarse facía que participase en numerosos encontros e xornadas para docentes onde podía compartir as súas experiencias e aprender dos demais. Asistía a cursos relacionados coa lingua e literatura e tamén sobre temas de xénero e sobre a muller xa que Begoña estaba moi sensibilizada coa problemática das mulleres.
Pero Begoña, a máis de todo, era unha devota do teatro. Comezou traballando o teatro dentro das propias aulas emprengánoo nas súas clases para desenvolver algún tema. De aí, dá outro paso máis, propoñer ao Instituto Otero Pedrayo que se crease a materia de iniciación ao Teatro. Entón é cando Begoña comezou a adaptar textos complexos e clásicos para seren representados no ámbito escolar. Ela aproveitaba o teatro para abordar temas transversais sobre a problemática das mulleres, sobre as drogas, sobre os recluídos nos cárceres, etc. Títulos como “Sidamanía”; “Casa con ruídos” “Xuventude, divino tesouro” foron algúns dos textos redactados. Tiña un bo método de traballo e a materia comezou a ter un gran número de matrículas pois traballaban a expresión corporal, a vocalización e facían montaxes teatrais para as conmemoracións que facía o Centro, tamén facían performances e outras actividades ligadas á interpretación como contacontos, recitativos, etc. Dicía ela: “Os tres primeiros meses, ata decembro, facemos traballo de cohesión de grupo, poñemos un pouco a ton a voz, a expresión corporal, traballamos movemento en escena, sentimentos, etc; logo participamos en todas as conmemoracións do centro, por exemplo, o Día da Muller Traballadora, o Día da Paz, e aproveitamos o grupo de teatro para facer performances, ou para desenvolver accións ou para animar un pouco o centro, e logo despois, se nos dá tempo, facemos algo: contacontos, recitado de poesía, pequenas escenas de teatro...”[3]
A súa colaboración co Grupo Sarabela foi moi estreita. Entra en contacto coa agrupación por Fernando Dacosta, alumno do centro e integrante do grupo Sarabela e tamén cando unha das representantes do grupo foi dar un cursiño de teatro para o profesorado[4]. Moitas foron as obras que adaptou para a sobranceira compañía e ademais traducidas ao galego pois como ela dicía: “Penso que é algo necesario, porque un dos síntomas de normalización dunha lingua é poder ler no teu idioma obras escritas noutros”[5]. Obras de vangarda e transgresoras e de textos complexos na que os intérpretes demostraban as súas grandes facetas intepretativas: “Madame de Sade” de Mishima; “As sillas” de Eugêne Ionesco, unha obra que para ela era especial pois trata da incomunicación e ademais quixo darlle aos personaxes un carácter galego. Dita adaptación mereceu o premio Compostela. Outras obras adaptadas como “Tâlem” de Belbel; “Romance de Micomicón e Adhelala” de Blanco Amor...foron adaptadas por Begoña para seren interpretadas e resultaron ser un grande éxito. O feito de querer facer chegar ao público obras de autores galegos de inconmesurable relevancia fixo que Begoña tamén versionara para seren representadas por Sarabela, “A Esmorga” de Blanco Amor e ”O lapis do carpinteiro” de Manuel Rivas. A máis disto, tamén escribiu con Anxeles Cuña, a directora de Sarabela, Xose Carlos Couceiro e Fernando Dacosta as obras Afeccion, Tics e Os sonos de Cain. Para Begoña as adaptación debían pasar “desapercibidas”, é dicir, debían respectar moito ao seu autor e que semelle ter sido escrito en galego.
O bo facer de Begoña fixo que compaxinara a vida familiar, con tres fillos, co labor docente máis a súa dedicación ao teatro. Ser unha muller inquedda, rigorosa no profesional e con tal afán de traballo fixo que se fose gañando recoñecemento da xente e a reclamasen para diferentes eventos e actividades relacionadas coa cultura. Por exemplo, colaborou co Concello de Trives para quen levou a cabo o proxecto da calzada romana para o turismo da zona; tamén colaborou con Marcos Valcárcel quen lle encargou o estudo do volume de teatro de Xabier Prado Lameiro do que destacou Begoña a agudeza e o humor galego do autor; e tamén colaborou co Centro Dramático Galego para quen adaptou Leoncio e Helena de Büchner.
É unha evidencia que Begoña Muñoz tiña unha condición especial para desenvolver múltiples tarefas e facetas. Contribuiu notablemente á cultura ourensá e foi, tamén, unha ávida investigadora do teatro publicando interesantes libros nos que se afonda nas tramas dramáticas. Destamos os títulos “A modo de fado”; “Farsa para títeres “e os dedicados ao mito de Medea.
Outra inquedanza de Begoña foi a defensa da muller e, neste senso, revisaba en clave feminina textos teatrais convertindo aos protagonistas masculinos en protagonistas femininas, tal así que o personaxe de Segismundo da obra de La Vida es sueño de Calderón de la Barca que foi transformado en Segismunda unha muller que será o eixe temático da obra adaptada por Begoña e que evolucionará, tal como Segismundo, desde a vinganza, pasando pola crueldade ata aparecer resgos de humanidade e lograr vencer ao seu destino. Pero ademais organizaou recitais de poesía con importantes poetisas como Chus Pato, Yolanda Castaño, Maria Lado, entre outras nos que se facía unha contundente denuncia á violencia contra as mulleres; performances, lecturas públicas como o Monólogo dunha muller maltratada de grande éxito cando se leu na Alameda, relatorios...etc nos que a temática era o alegato feminino, o alegato das mulleres[6].
Todo este legado que nos deixou Begoña foi recoñecido de xeito unánime por toda a sociedade. Tivo numerosos premios: O Compostela de Teatro en 1990 pola adaptación de Madame de Sade e en 1992 pola adaptación de As Sillas. Premio polo mellor texto por Tics no Festival Internacional de Teatro para la infancia y la juventud de Xixón. E algo inédito, tres Premios María Casares por O lapis do Carpinteiro; A Esmorga e Sexismunda. No ámbito escolar tivo o Premio á mellor dirección na Mostra de Teatro Escolar de Centros de Secundaria.
Begoña Muñoz Saa foise demasiado pronto un 17 de abril de 2010 con 48 anos; e, seguro, que quedaron proxectos por facer pois o seu talento era un sin parar. Deixou unha importante pegada no seu alumnado que aprenderían a lección de traballar polo teatro e pola muller.


REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICA

Dossier Begoña Muñoz Saa, Xunta de Galicia, Centros-edu.xunta.es


[1] O IES Lagoa de Antela invitou a Begoña Muñoz a dar unha charla sobre o teatro e o alumnado de 4º ESO aproveitou para facerlle unha entrevista moi interesante da que extraeremos algúns fragmentos pois deixa entrever con claridade a paixón de Begoña pola docencia e o teatro. http://www.edu.xunta.gal/centros/ieslagoaantela/node/200 consultado o 27 de marzo de 2020.
[2] “En conmemoración de la mujer”, La Voz de Galicia, 8 de marzo de 1997; La Región, 26 de novembro de 2005.
[3] Extraído da entrevista anteriormente citada.
[4] “Hai que saber pasar desapercibida”, La Región, 24 de decembro de 1995.
[5] idem
[6] “Mujeres contra el alfabeto de la sumisión”, La Región, 26 de novembro de 2007.