OLIVIA PÉREZ MELÓN

Olivia Pérez Melón volve ser un exemplo do esforzo da muller que aspira a unha formación superior que a capacite para o desempeño dunha profesión. Naceu en Esgos o 24 de xuño de 1915. Era filla de José Pérez Rodrígue, era natural de Pereiro de Aguiar e propietario do Hotel Pilarica en León, falecido en en León o 6 de outubro de 1941, e Salesa Melón Parada natural de Esgos[1]. O matrimonio tiña tres fillas, Eloisa, Alicia e Olivia. 

Olivia última iniciou o seu camiño estudantil na cidade ourensá, onde completou os estudos de bacharelato no ano 1930. En agosto dese ano expediu o título de bacharel e solicitou o certificado para trasladarse á Universidade de Santiago[2] 

Impulsada pola súa vocación, Olivia trasladouse a Santiago e alí cursou a licenciatura en Farmacia, unha facultade que nese período comezaba a experimentar un incremento paulatino da presenza feminina. Así mesmo, a República, non só  incentivou mediante leis a educación das mulleres, senón que creou un clima onde ser muller universitaria xa non se vía como unha excentricidade, senón como un compromiso para a modernización do país. Os datos indica que se pasou dunhas 2000 alumnas universitarias ao comezo da década a case 9000 en 1935.

Olivia formaría parte deste elenco de pioneiras e, tras unha etapa académica marcada por un bo expediente, obtivo o seu grao oficial anos posteriores a como debería ser e, debido á contenda bélica, non obtería o grao ata 1940 .[3]

No ámbito profesional, despois de colexiarse co número 58 e obter as autorizacións administrativas necesarias para o acondicionamento dun local, inaugurou, en 1955, a súa propia farmacia na rúa Curros Enríquez, número 16.

A vida de Olivia Pérez rematou de forma prematura na cidade de Madrid o 23 de abril de 1957. A xestión da súa farmacia continuou a cargo dos seus sucesores, mantendo así o seu legado profesional.[4]

[1] «Notas», Proa: diario de la Falange Española, 7 de outubro de 1941, p. 2.
[2] A.I.O.P., Expedientes persoais de alumnos iniciados en 1925. (969/1.9).
[3] A.H.U.S.,Expediente persoal de Pérez Melón, Olivia. Cartapacio 1068. Exp. 22.
[4] «Instrucción Pública», El Eco de Santiago, 5 de novembro de 1931, p.3; «Noticiario Universitario», El Pueblo gallego, 10 de novembro de 1942, p. 7;«Sesión del Ayuntamiento», El Pueblo gallego, 3 de xullo de 1955, p. 15; La Región, 14 de xullo de 1957, p. 2; « Nota de prensa», La Región, 24 de abril de 1957, p. 1.

PASTORA FERRÍN MOREIRAS

(Imaxe recreada)
(Entrada suxeita a publicación un libro. Todas as universitarias citadas no blog van ser recollidas no libro da autora do blog e están rexistradas coa propiedade intelectual. Non se permite copia.) 

Pastora Ferrín Moreiras naceu en Ourense o 30 de marzo de 1907. Destaca como unha figura representativa da incorporación da muller galega á educación superior e ao ámbito das ciencias.

Era a maior das fillas de Pastora Moreiras e Antonio Ferrín. A súa traxectoria académica estivo marcada polo ambiente familiar que propiciou que as fillas estudasen unha carreira universitaria.

Tras rematar os estudos de secundaria matriculouse en 1939 na Facultade de Ciencias da Universidade de Santiago. O seu acceso viuse facilitado pola súa condición de familia numerosa, o que lle permitiu gozar de matrícula gratuíta. Acadou o título de licenciatura en 1943.[1]

A continuación inscríbese na Facultade de Farmacia licenciándose no ano 1947. Logo disto, a súa carreira docente estivo vencellada ás Escolas de Maxisterio de Santiago de Compostela, onde exerceu como profesora de Matemáticas. Tras anos de dedicación na Escola Feminina «Isabel a Católica», un centro situado no casco histórico compostelán e institución de referencia polo elevado nivel de esixencia académica para a formación de mestras, en 1961 concédenlle no concurso de traslados a praza na Escola de Maxisterio masculina «López Ferreiro», centro que debe o seu nome ao cóengo da Catedral de Santiago, historiador e escritor fundamental para o Rexurdimento galego.[2] Así mesmo, Pastora exerceu como inspectora farmacéutica desde 1958 ata 1960, ano en que renunciou.[3]

O feito de que Pastora Ferrín obtivese praza nesta Escola Normal masculina é relevante pois indica a súa capacidade profesional como matemática nun entorno predominamente masculino.

[1] A.H.U.S., Expediente de Ferrín Moreiras, Pastora. Cartapacio 429. Exp. 9. [2] «Profesora de Matemáticas en la Escuela de Magisterio ‘Isabel la Católica’», El Correo gallego, 10 de outubro de 1961, p. 9. [3] ARQUIVO MUNICIPAL DE CERDEDO-COTOBADE, Expediente da inspectora farmacéutica Pastora Ferrín Moreiras (1958-1960), ES.GA.36902.AM.CERCOT.4.GF001.F0004.SF039.S0330.139/27.

NIEVES NOGUEIRA SANTANA

(Imaxe simulada feita con IA das irmás Nogueira na súa Clínica).
Nieves Nogueira Santana naceu o 12 de marzo de 1919 no concello de Sandiás, Ourense, no seo dunha familia comprometida coa educación e o progreso profesional. Filla de Delfín Nogueira Pérez e Isabel Santana González, compartiu coa súa irmá Obdulia Nogueira unha vocación pola medicina, que ambas desenvolveron con determinación nun contexto histórico marcado por profundas transformacións sociais e políticas.

Tras completar os estudos primarios, Nieves matriculouse no Instituto Ourensán para cursar o bacharelato. Solicitou o título correspondente o 8 de setembro de 1939, sendo expedido polo Reitorado da Universidade de Santiago de Compostela o 30 de setembro do mesmo ano.

No curso académico 1939-1940, Nieves iniciou os seus estudos na Facultade de Medicina da Universidade de Santiago de Compostela, onde permaneceu ata o curso 1942-1943, obtendo cualificacións destacadas. O 25 de novembro de 1945, seguindo os pasos da súa irmá Obdulia, solicitou o traslado á Universidade de Madrid para especializarse en Odontoloxía, disciplina na que se convertería nunha das primeiras mulleres tituladas da provincia de Ourense.

Xa como odontóloga titulada, Nieves regresou a Ourense, onde, xunto coa súa irmá Obdulia, fundou unha clínica dental fronte á estación, na Ponte. Este establecemento converteuse nun referente na cidade, destacando pola súa calidade asistencial e pola incorporación de técnicas innovadoras para a época. A súa traxectoria profesional non só contribuíu á mellora da saúde bucodental da poboación ourensá, senón que tamén abriu camiño para a incorporación doutras mulleres ao ámbito da odontoloxía.

A pesar das limitacións documentais existentes, a figura de Nieves Nogueira Santana representa un exemplo de superación e compromiso coa saúde pública, sendo merecedora de recoñecemento no ámbito da historia da medicina galega.

(Elaboración propia. Vid: A.H.U.S., Expediente de Nogueiras Santana, Nieves, alumna de Medicina (1939 / 1943); Leg. 932, Exp. 20).

OBDULIA NOGUEIRA SANTANA

Obdulia Nogueira Santana naceu o 25 de novembro de 1917 en Fontela, Piñeira de Arcos, Sandiás. Era filla de Delfín Nogueiras Pérez que era comerciante industrial e de Isabel Santana González. O matrimonio, xunto con Obdulia, tiña tres fillas máis que eran Agustina, Nieves e Julita.

Foi unha médica especializada en odontoloxía que desenvolveu a súa carreira profesional principalmente nas provincias de Ourense e Lugo, en Galicia, contribuíndo ao desenvolvemento da práctica odontolóxica na posguerra e nas décadas seguintes do século XX.

Tras os estudos de primaria cursou o bacharelato no Instituto de Ourense, e o 8 de setembro de 1939 certifica o pagamento dos dereitos para a expedición do Título de Bacharel.

Após realiza o exame de ingreso á Facultade de Medicina da Universidade de Santiago e, por conseguinte, solicitou o pase do seu expediente á Facultade de Medicina, confirmando, deste xeito, que o seu acceso foi completamente regulamentado e oficial.

Obdulia vai estudar os tres primeiros cursos de Medicina entre 1939 e 1942 de forma oficial con resultados moi bos en Complementos de Física, Bioloxía e Química; Anatomía (1º e 2º curso); Técnica anatómica; Histoloxía; Fisioloxía xeral e especial; Anatomía patolóxica; Microbioloxía médica; Farmacoloxía experimental.[1]

As cualificacións que aparecen son maioritariamente notables o que indica un rendemento académico sólido, especialmente destacable nun contexto no que as mulleres eran aínda minoría na universidade.

Tras completar estes estudos solicitou o trasladado a la Universidade de Madrid el 28 de outubro de 1942. Isto encaixa perfectamente coa traxectoria de moitas persoas que iniciaban Medicina e logo se especializaban noutros centros que dependían academicamente da Facultade de Medicina. Estudou na Escola de Estomatoloxía da Facultade de Medicina, a única institución en España que ofertaba formación en odontoloxía naquela época. Alí atopouse con outras seis mulleres sendo maiormente homes os que conformaban o alumnado. Nela Obdulia acadou o título de odontóloga en 1945.

Xa titulada, Obdulia Nogueira Santana regresou a Galicia, onde comezou a exercer a odontoloxía en Ourense xunto coa súa irmá Nieves, coa quen abriu unha clínica no barrio da Ponte. Ademais de atender consultas na clínica, tamén desprazábanse a localidades próximas, como A Trives, os días de feira para prestar servizos sanitarios odontolóxicos.

(Fonte: «Anuncio», La Región, 8 de xuño de 1950, p. 4)

Casou o 23 de outubro de 1952 con César Díaz López[2], médico e odontólogo tamén, e o matrimonio trasladouse a Lugo, onde exerceu a profesión conxuntamente nunha clínica situada na rúa do Progreso.

Logo de décadas de práctica privada, Obdulia traballou como odontóloga para a Seguridade Social entre 1984 e 1987, ano en que se xubilou.

Ademais do seu labor sanitario, Obdulia estivo involucrada en diversas actividades comunitarias e empresariais. Ademais, mantivo interese pola actualización profesional asistindo con frecuencia a congresos relacionados coa súa especialidade.

A traxectoria de Obdulia Nogueira Santana representa un exemplo destacable de perseveranza e superación nun contexto histórico no que a presenza das mulleres nos ámbitos universitarios e profesionais —especialmente nas ciencias médicas— era aínda minoritaria.

Obdulia faleceu o 12 de febreiro de 2012 en Lugo.

[1] A.H.U.S., Expediente persoal de Nogueira Santana, Obdulia, Cartapacio 932, Exp. 21 (001).

[2] «Enlace Díaz López Nogueira Santana», El Progreso, 24 de outubro de 1952, p. 2. 

Elaboración propia a partir de, Vid: A.H.U.S, Expediente persoal de Nogueira Santana, Obdulia, Cartapacio 932, Exp. 21; Pioneiras – Pioneiras de Ciencias de Lugo. (2024). Pioneirasdecienciasdelugo.gal website: https://pioneirasdecienciasdelugo.gal/pioneiras/ (Consultado o 1 de febreiro de 2026). (Fotografía foi extraída de Pioneiras de ciencias de Lugo e modificada a debuxo a lapis.)

MARÍA CID LÓPEZ

A satisfacción e o ánimo que produce facer este blog vén polo feito de querer dar a coñecer a vida de moitas mulleres, ourensás, que considero pioneiras e meritorias polos camiños que trazaron. Pero outra das recompensas que obteño é que contacten comigo as familias para ofrecerme fotografías ou información ou agradecemento por falar das súas nais, avoas...mulleres da súa familia. 

Neste caso quero agradecer encarecidamente que PABLO CID MIRANDA, sobriño neto de María, me enviase a fotografía de María Cid, a protagonista desta entrada. Para min motivo de grande emoción pois queda máis completo o tributo que lle brindamos. Grazas, Pablo, polas palabras que me enviaches. 

María Cid López[1] naceu nas terras de Valdeorras, Ourense, o 22 de marzo de 1900 e os seus pais rexentaban un comercio na cidade. O 7 de xuño de 1912 fixo o exame de ingreso no Instituto Provincial e logo matriculouse en catro cursos por oficial. As cualificacións obtidas foron brillantes pois sacou catorce Matrículas de Honra. Rematou os estudos en 1916 e o 5 de agosto de 1918 solicitou un certificado da Escola Normal de Ourense e comezou a traballar como mestra interina. 

Aprobou as oposicións de maxisterio en 1920 e tivo o seu primeiro destino provisional na escola de Barbadás, Ourense. Posteriormente accedeu á función inspectora.

(Fonte: Vida gallega : ilustración regional: Año VIII Volumen V Número 77 - 1916 octubre 30, p. 17.)

O acceso das mulleres á función inspectora materializouse no Real Decreto do 7 de febreiro de 1913 que dicía:

“Inspección femenina, a cuya gestión habrá de confiarse un número prudente de Escuelas de niñas. Se trata de un ensayo al cual va resueltamente el Ministro que suscribe, deseoso de contribuir a la obra iniciada en anteriores disposiciones de este departamento, por las cuales la mujer va logrando en España las facilidades necesarias para realizar su vida y toda la posible colaboración en la función docente. Es de esperar que las nuevas inspectoras cumplirán su misión con tal eficacia que anime a dar mayor alcance a este ensayo, cuyo desarrollo en la práctica servirá de norma para adoptar las determinaciones que se estimen más útiles”. [5]

Hai que dicir que para formarse para o corpo da inspección había que acudir aos Estudos Superiores de Maxisterio de Madrid. Como dixemos, polo RD do 7 de febreiro de 1913 créase o corpo de inspectoras (Lei de Rafael Altamira). No artigo 2 indícase como se procedería co acceso: Dous terzos da inspección procederían por nomeamento directo da Escola Normal Superior; outro terzo accederían por oposición que consistía na realización na Superior de Madrid de cinco exercicios: -Exercicio escrito de dous temas sacados a sorte de entre vinte sobre Pedagoxía, Historia da Pedagoxía, Lexislación escolarcomparada e técnica da inspección. -Exercicio oral a cinco temas sacados a sorte entre os mencionados anteriormente. -Tradución do francés dun texto de Pedagoxía e sen emprego de dicionario. -Exercicio práctico sobre a tramitación de algún expediente ou unha visita a unha escola. -Exercicio práctico de ensinanza nunha escola nacional.

O RD do 4 de marzo de 1915 introducíronse modificacións pois accederíase á función inspectora por Auxiliarías e a proba escrita consistía na realizarción de tres exames:

-Exercicio escrito que consistirá nunha redacción dun informe sobre un caso práctico de lexislación escolar e outro sobre un punto de Pedagoxía ou Historia de Pedagoxía ou Organización escolar. Realizarase ante tribunal. -Exercicio práctico: visita de inspección a unha escola pública ou privada e redactar un informe. -Exercicio oral que consiste en contestar verbalmente a un tema sobre Piscoloxía pedagóxica, Organización escolar e Didáctica e a traducir correctamente do francés.

Durante o período da Ditadura de Rivera ditáronse o RD do 12 de febreiro e do 29 de agosto de 1924 e o RD do 13 de outubro de 1925 cos que houbo unha volta atrás no referido á inspección educativa. Houbo outro decreto máis neste período que foi o RD do 16 de abril de 1926 no que se estableceu que o Ministerio adscribía aos inspectores segundo conviñera e, polo tanto, considerábanse persoal da máis estrita confianza do réxime. Coa chegada da República derrogáronse os decretos da ditadura e restableceron aspectos do 5 de maio de 1913 pero ao longo do período foise axustando un regulamento de acordo coa nova conxuntura e cos propósitos que tiñan sobre a educación.[6]

No planteamento das oposicións é apreciable que houbo unha evolución no perfil da función inspectora ao longo das diferentes regulamentacións. Nun primeiro momento requeríase unha inspección erudita de coñecementos teóricos demostrados por medio da superación dunhas probas sobre a historia da pedagoxía; metodoloxía e lexislación. En 1913 buscábase unha faceta máis práctica xa que ademais de coñecementos de pedagoxía tiña que realizar exercicios de carácter práctico baseados no suposto da tramitación de expedientes e de carácter didáctico coa impartición de clases nunha escola nacional. En 1915 as oposicións introducían coñecementos de psicoloxía e os exercicios prácticos reducíanse á unha visita a unha escola e a redacción dun informe sobre a inspección. Agora ben, en todos os sucesivos procesos de oposición introduciuse o exercicio de tradución dun texto do francés para dar proba das destrezas do manexo dun idioma estranxeiro, o que demostra o interese de que os inspectores fosen persoas cultas e con capacidade de enriquecerse coa lectura de libros estranxeiros sobre cuestións pedagóxicas, didácticas ou metodolóxicas para estar ao tanto dos movementos reformadores e modernizadores europeos. 

Dito isto podemos continuar dicindo que, cumprindo os requisitos pertinentes, María Cid presentouse en 1929 ás oposicións á inspección. Ese ano ofertábanse oito prazas pero tras finalizar o proceso destacáronse os méritos de tres mestras máis, considerándose a posibilidade de que se lles adxudixase unha praza, segundo a regulamentación de 1915. Entre esas mestras meritorias atopábase María que sería nomeada inspectora da provincia de León en decembro de 1929 cun soldo de 4000 pesetas. No ano 1932  foi destinada a Murcia e despois a Santa Cruz de Tenerife. Logo xa obtivo o traslado a Ourense, tomando posesión do cargo o 25 de xaneiro de 1933. Asignáronlle a zona do Partido Xudicial de Carballiño (menos Cea e Piñor de Cea que se incluían noutra zona) e uns anos despois corresponderíalle a de Bande.

Comezou a ter notoriedade entre a sociedade ourensá. Era habitual vela formar parte de tribunais de oposición. Tamén acudía ás Semanas Pedagóxicas como á de Ribadavia onde disertou sobre “La ficha escolar”. Nesta charla puxo de manifesto un concepto novo de ensinanza-aprendizaxe e os posibles condicionantes de aprendizaxe na escola[2]. Comezou dicindo que unha das características fundamentais da Escola é o coñecemento que se debe ter do  dobre aspecto, físico-psicolóxico, dos nenos. Mantiña que as escolas debían proporcionarlles aos cativos o traballo máis adecuado ás súas aptitudes e aficións. Indicou que o docente debía facer unha observación exhaustiva dos educandos para lograr éxito no estudo comezando pola realización da ficha paidolóxica de cada un dos escolares na que se debía recoller os seguintes datos: o nome do neno, idade, data de ingreso na escola, estado da cultura, nomes dos pais, idade destes no nacemento do fillo, enderezo, profesión, etc. Tamén debía incluír o peso, talla, musculatura, deformacións, sangue, agudeza visual, agudeza tactil, enfermidades padecidas, pronuncia, etc. Na ficha tamén deberían constar os traballos e as referencias dos pais, avós, bisavós e tías, incluso as enfermidades que padeceron e idade á que faleceron. Ademais debía anotarse información sobre cuestións psicolóxicas conxénitas e as aptitudes, actitudes, aficións, memoria, vontade, imaxinación... Toda esta información, física e psíquica, dos nenos debía servir para que o docente soubese adaptar a aprendizaxe a cada neno. 

Tamén era propio dela reunirse cos mestres da súa zona para chegar a constituír un Centro de Colaboración Pedagóxica e compartir experiencias entre todos. En concreto en Boborás indicou aos docentes a influencia decisiva que teñen no labor educativoas novas institucións culturais. E noutra ocasión ela mesma encargouse dos preparativos da excursión cos nenos de Boborás, actividade que sería resaltada na prensa :

“Los niños rebosando emoción y alegría, van ocupando sus puestos. Nuestra eximia inspectora doña María Cid López vence con insuperable entusiasmo el agotamiento producido por largos y fatigosos días de peregrinación visitando escuelas enclavadas en inhóspitos lugares y se dispone con ejemplar grandeza de alma, a dirigir la excursión, dándole así solemnidad y prestigio…” [3] 

Era unha muller de convicións modernas e, por tal motivo, estaba fichada como "afecta ao Republicanismo":

(Fonte. PARES. Centro Documental de la Memoria Histórica, DNSD-SECRETARÍA,FICHERO,12,C0142700

En 1937 ocupou o cargo con carácter interino de Xefa Inspectora polo cese de Don Afonso Iniesta. O 22 de novembro de 1939 foi nomeada Inspectora xefa de Primeira Ensinanza desta provincia, cargo do que cesará voluntariamente o 17 e novembro de 1944. Anos despois, en xaneiro de 1950, cesa voluntariamente nesta provincia para pasar a prestar servizos en calidade de agregada en Toledo:

En las oficinas de la Inspección de Enseñanza Primaria de Orense a veinticinco de enero de mil novecientos cincuenta, se extiende la presente diligencia para hacer constar que, con fecha de ayer, se ha recibido del Ilustrísimo sr. Director General de Enseñanza Primaria una comunicación que, copiada a la letra dice:
Con esta fecha, el Excmo Sr. Ministro del Departamento me comunica lo siguiente: “Ilmo Sr. Este Ministerio acuerda que la Inspectora de Enseñanza Primaria de la provincia de Orense, Doña María Cid López, pase agregada a la Inspección de Enseñanza Primaria de la provincia de Toledo, si bien seguirá percibiendo sus haberes por la plantilla de Orense. Lo que traslado a V.I a los efectos oportunos. Dios guarde a Vd muchos años. Madrid, a 18 de enero de 1950, etc.
Y para que conste, a los efectos que en orden se tramita, lo firmo en Orense, con el visto bueno del Sr. Inspector Jefe, en la fecha señalada.

Inspector jefe. Emilio Nogueira

Inspectora Secretaria: Antolina Vila[4].

Con data de 12 de setembro de 1952 reintégrase de novo na plantilla de inspectores en Ourense, actividade que compaxinará coa súa incorporación ao plantel de profesorado da Normal de Mestras. 

Exerceu de inspectora ata o ano 1966. En maio de 1968 o maxisterio do Barco de Valdeorras tributoulle unha homenaxe e o alcalde fíxolle entrega dunha placa de prata. A dedicación de María Cid na función inspectora era, deste xeito, recoñecida e agradecida.

A nosa insigne muller faleceu en 1978 pero a súa memoria permanece.

(Elaboración propia. Entrada suxeita a publicación)
[1] Vid: Cid Galante, Rosa María, Muller e educación en Ourense (1900-1930), Tese de Doutoramento. El magisterio español, Revista General de la Enseñanza, Número 4101, 6 de maio de 1913, p. 243; El Magisterio español, Revista General de la Enseñanza Número 6232, 21 de febreiro de 1922, p. 362; El Magisterio español, Revista General de la Enseñanza Número 8369, 5 de agosto de 1929, p.15; El Magisterio español, Revista General de la Enseñanza , Número 8970, 14 de abril de 1932, p. 70; El Magisterio español, Revista General de la Enseñanza, Número 8982, 12 de maio de 1932, p. 238; El Progreso, Número 10824, 7 de maio de 1929, p.3; La Libertad, Número 3052, 29 de decembro de 1929, p.10; El Día de Palencia, Número 12584, 9 de xaneiro de 1930, p. 6; El Pueblo gallego, Número 5046, 24 de novembro de 1939, p. 1; Número 3115, 23 de marzo de 1934, p. 10; Manuel SOUTO CACABELOS, Manuel “Boborás. Labor cultural”, El Pueblo gallego, Número 3417, 21 de marzo de 1935, p. 11; Número 3500, 26 de xuño de 1935, p. 3; El Correo gallego, Número 25563, 13 de marzo de 1954, p. 5.
[2] “Semana Pedagógica en Ribadavia”, La Zarpa, 11 de abril de 1934, p. 1.
[3] El Pueblo gallego, Número 3519, 18 de xullo de 1935, p. 13.
[4] AHPOu, Libro registro de inspectores (1947-1971), p. 21, Caixa 24121/12.

[5] Real Decreto del 7 de febrero de 1913, Gaceta de Madrid, 9 de febreiro de 1913, pp. 338.

[6]Vid: LÓPEZ DEL CASTILLO, Mª Teresa, Historia de la inspección de primera enseñanza en España, Madrid, Ministerio de Cultura y Deporte, 2013; FLECHA GARCÍA, Consuelo, “La inspección de Primera Enseñanza en la España del primer tercio de siglo XX: modelos, contextos y protagonistas” Historia Caribe - Volumen XIII N° 33 - Julio-Diciembre 2018 pp 179-218; MAYORGA MANRIQUE, Alfredo, “La inspección en el nivel de la educación primaria. Proceso histórico, Revista de Educación. Inspección educativa, 320, Setembro-Decembro de 1999, pp 13-41; GÓMEZ SANMIGUEL, Eva, Inspectoras de primera enseñanza en el segundo tercio del siglo XX, Tese de Doutoramento, Universidade Complutense de Madrid, 2017; CAMACHO PRAT, Alexandre, “Los antecedentes remotos de la inspección educativa durante el antiguo régimen”, Supervisión 21. Revista de educación e inspección, nº 38, 2015, versión dixital; RAMÍREZ AISA, Elias: «Génesis y configuración de la Inspección de Educación en la España liberal, 1808-1874». Madrid: UNED, 1998. Director: Dr. Manuel de Puelles Benítez.. Historia de la Educación [Internet]. 23 Sep 2013 [citado 14 May 2020]; 17(0): 536-537. Disponible en: https://revistas.usal.es/index.php/0212-0267/article/view/10764.

Foto: Vida gallega : ilustración regional: Año VIII Volumen V Número 77 - 1916 octubre 30, p. 17.

ERIKA DOS ANJOS

(Fotografía extraída de El Faro de Vigo.) Atopei na prensa que unha moza ourensá, Erika dos Anjos, rematara os estudos de Ciclo Superior de Mantemento de Instalacións Térmicas e Fluídos e que xa estaba a traballar nunha empresa de A Coruña.

Poden pensar, o por que do meu interese por destacar no blog de mulleres ourensás a esta moza. Pois a razón principal é destacar que esta muller é xitana e sente orgullo de seu máis quixo estudar arreo e acadar os seus obxectivos, uns propósitos de muller xitana que non adoitan estar dentro dos patróns da súa cultura.

Realmente, para min é un orgullo extraordinario mencionar aquí no meu blog a Erika. Eu fun profesora dela no IES Universidade Laboral de Ourense. Deille clases durante a ESO de Xeografía e Historia. Daquela xa me demostrou, bueno, demostrounos a todo o profesorado, que era unha muller que tiña uns propósitos moi claros unido a unhas capacidades sorprendentes. O seu non era facer só a ESO e logo marchar, non, o seu era facer a ESO, o Bacharelato e facer carreira universitaria. 

Era unha nena moi destacada nos estudos e no seu rendemento académico, pois era moi traballadora, moi boa estudante, moi responsable...pero tamén era especial no seu trato pois era moi educada, moi respectuosa e moi querida por todos xa que tiña un elevado grao de compañeirismo. Era unha referencia no grupo clase pois sabían que ela sempre levaba as tarefas feitas e estudaba arreo. Era habitual vela na biblioteca do centro rodeada de amigos e amigas para estudar xuntos e axudar ás súas compañeiras nos deberes, no estudo dos exames...

Todo o profesorado estaba sumamente orgulloso dela pois sabía que a traxectoria de moitas mozas da súa cultura remataba a ESO e non continuaban pois estaban destinadas a colaborar nas familias. Pero Erika tiña outras pretensións, quería formarse e traballar e os seus pais respectaron a súa decisión.

Cando eu marchei da Laboral sabía que Erika xa estaba emprendendo o camiño para ese obxectivo que se marcara. E en efecto, acabo de ver que o logrou, que fixo bacharelato de Ciencias e logo o Ciclo Superior de Mantemento, por certo, un ciclo a onde non acoden moitas mozas. Entereime de que sacara todo deces e que o seu profesorado de Ciclo admiraba o seu talento.

Agora rematou o Ciclo e xa está a traballar nunha empresa de A Coruña. Vese feliz, vese decidida, unha muller que, talvez, tivo algún atranco por ser xitana pero continuou adiante. O que si é certo é que nos demostrou a todos que o talento non entende de condición social, nin de razas, nin de sexo...depende da vontade e de moitos valores que son universais.

Sei que Erika quere facer a Carreira de Química, e sei quevai logralo pois os que a coñecimos sabemos que ademais de intelixente é tenaz e constante. 

Erika, abre os camiños a moitas das súas homólogas que mirarán para ela como exemplo.

Un orgullo haber sido, por uns anos, a túa profesora. Adiante, Erika, sempre adiante.

MARÍA MAGDALENA RODRÍGUEZ MARTÍNEZ

María naceu en Porto-Quintela, concello de Bande, o día 18 de xuño de 1920. Era filla de Francisco Rodríguez Álvarez que era industrial e de Carolina Martínez Peña. 

Realizou o exame de ingreso no instituto de Ourense o 17 de xuño de 1931 e acadou o título de bacharelato en 1937.

O 20 de agosto de 1938 fixo o ingreso na Facultade de Farmacia de Santiago e en 1945 obtivo a titulación de licenciada en Farmacia. O paso seguinte foi querer exercer a profesión para á que se formara e instalou a súa farmacia en Vigo, no barrio de Coia. A farmacia anunciábase na prensa local aínda en 1979.

Vid: A.H.U.S, Expedientes Académicos e hemeroteca galiciana.

MATILDE DOCAMPO CASTRILLEJO

(Matilde Docampo Castrillejo. Fotografía cedida amablemente por Matilde Puertas Docampo, sobriña de Matilde Docampo.)

Como digo sempre, todas as historias que se recompilan neste blog, feito con tanta ilusión, non me pertenecen, senón que forman parte da historia dos seus descendentes, das súas familias, ás que lles debo agradecer, encarecidamente, que me permitan dalas a coñecer para que Ourense lles outorgue a relevancia que deben ter pois forman parte da súa historia. 

Hoxe, día 13 de setembro de 2024, foi un día moi especial pois tiven a ocasión de coñecer persoalmente a Matilde Puertas Docampo, sobriña neta de Matilde Docampo Castrillejo, unha muller pioneira que eu tiña no meu blog xa desde 2010. As emocións son moitas cando se escoita de primeira man a historia dunha das nosas mulleres ourensás e Matilde Puertas soubo transmitirme ese entusiasmo, esa emotividade e admiración pola súa tía, a quen non chegou a coñecer pero da que escoitou moitas historias durante a nenez, tal que así, ela chámase tamén Matilde na honra da súa tía. Ela mesma supuxo o alivio da dor que sentiu a súa avoa Baltasara ao falecer Matilde Docampo. 

Matilde Puertas é pura  enerxía, elegancia e vitalidade cando me fala, cualidades propias das mestras de sempre, tradicionais e vocacionais, porque, en efecto, Matilde Puertas tamén forma parte das nosas mestras ourensás. Neste encontro tan agradable escoiteina con moita atención, sen perder detalle de todo o que me contaba e que eu vou escribilo tal que así no blog. Emporiso non teño palabras para agradecer tanto agarimo e xenerosidade. Dese hoxe mesmo, Matilde Puertas e a súa familia formarán parte da miña propia historia. 

(Encontro con Matilde Puertas o día 13 de setembro de 2024. Grazas, Matilde, pola túa historia e xenerosidade que para min será inesquecible.)

Matilde Puertas é a filla de Flora Docampo e que, dada á admiración que sentía Flora pola súa irmá Matilde, contáballe que era brillante nos estudos e unha adiantada ao seu tempo. Coñezamos a súa traxectoria.

Matilde naceu en San Ciprián, Ourense, o 19 de xullo de 1904 e era filla do capitán de infantería  Don Victoriano Docampo Álvarez e de Baltasara Castrillejo de la Dehesa, natural de Pamplona, e mestra co Título Superior. Unha muller moi avanzada ao seu tempo e moi decidida, por iso, e segundo me contou Matilde Puertas, foi a verdadeira impulsora da traxectoria de Matilde. 

Matilde Docampo e súa irmá Flora estudaron a primaria no Colexio de Angelita Paradela que, daquela, era considerado un dos mellores colexios. Finalizados os estudos de primaria, Matilde realizou o día 19 de setembro de 1919 o exame de ingreso no Instituto de Ourense e, desde entón, matriculouse por libre nos cursos de bacharelato. Rematou estes estudos en 1923 cunhas cualificacións máis que notables.

Solicitou o certificado de traslado para a Universidade de Santiago. Foi unha das primeiras ourensás que se incorporaron aos estudos superiores a comezos de século XX, concretamente no ano 1923, cando tiña 19, estaba matriculada por oficial na Facultade de Farmacia. Neste decisión tivo moito que ver a súa nai, Balasara Castrillejo, pois foi ela a que a impulsou a seguir adiante xa que ela mesma era unha muller de ideas moi avanzadas para a súa época e consideraba oportuno que a súa filla progresara nos estudos e acadara unha profesión cualificada. Acompañou á súa filla a buscar un piso a Santiago e atoparon un na rúa do Hórreo. Ali residiu Matilde  ao coidado dunha señora.

Matilde demostrou ser unha muller activa e dinámica pois estando en Santiago participou na homenaxe que se lle tributou no Teatro Principal o día 24 de novembro de 1924 a José Rodríguez Carracido, pois Matilde formaba parte do "Cuadro Universidade". Representouse o drama en verso "Lubicán" de Armando Cotarelo Valledor no que Matilde desempeñou o papel de Xoana. Así falaba a prensa da súa interpretación:

Matilde Docampo, en el papel de "Xoana" madre de "Inesa" estuvo soberbia, magistral, alcanzando un éxito definitivo y rotundo que el público no dejó de reconocer desde el primer momento. En su papel de madre gallega supo volcar todo el tesoro lírico de su alma de mujer. Nadie estaría mejor que lo estuvo ella en este papel que le valió ovaciones y aplausos prolongados" (1).

Matilde Puertas aínda conserva o libriño publicado polo Teatro Principal de Santiago no que se facía anuncio da Homenaxe:

Realizou todos os cursos  sen repetir ningún e sacou a carreira en cinco anos, algo que non era moi habitual, licenciándose no ano 1928. 

(AHUS. Cartapacio.325, Ex. 16. Recorte.)

As cualificacións de Matilde foron todas moi altas pero, si é certo que había un profesor que era moi esixente e deu un suspenso xeral na súa materia. Por ese motivo os fixo uns versos, a modo de protesta pacífica, pola actitude deste catedrático. Os versos lémbraos perfectamente Matilde Puertas xa que súa nai, Flora, llos transmitiu e dicían do seguinte xeito:

¡Eleucegui, Eleuceguiño,

el de la faz nacarada

el que estudia minerales

sin saber la calisaya.

Ese tipo que os presento,

es un perfecto canalla!

Despois desta anécdota, Matilde, por suposto titulou en Farmacia, unha carreira que lle custou, segundo as contas que levaba súa nai Baltasara, unhas 15.000 pesetas o que viña a ser para entón unha cantidade importante. 

De regreso a Ourense comezou a rexentar a farmacia de San Xoan de Ribadavia. Despois quixo achegarse a Ourense e traballou na farmacia de Santa Cruz de Arrabaldo cuxo propietario era Fernando Soto Álvarez. Dita farmacia, que hoxe en día xa non existe, estaba no baixo da casa do cruce da estrada, por onde pasa o río Barbañica. Era unha casa grande, de pedra, cunha bonita balconada. O desempeño do traballo por parte de Matilde era tan bo así como os eu trato que os veciños e os donos da farmacia sentían por Matilde moito agarimo.

Matilde era de espírito xovial e muller moi ávida de aprender o que a levou a viaxar e coñecer lugares en España e fóra dela. Estivo en Santander, Irún, en Saint Jean de Luz, enCeuta, en Tánxer...

(Material facilitado por Matild Puertas. Arriba unha postal enviada por Matilde á súa nai estando de viaxe. Parte inferior fotografía de Matilde cuns amigos.)

Contoume Matilde Puertas que a súa avoa, Baltasara, tiña cartos aforrados para poñerlle unha farmacia pero xa non puido ser pois, lamentablemente, Matilde faleceu o 28 de novembro de 1934 en San Cibrán das Viñas debido ao tifo e, daquela  non había penicilina. Tiña tan só vinte e oito anos. A nai, consternada  quixo velar a súa memoria e mandou construír unha capela en San Cibrán das Viñas na que se atopa enterrada. 

(Fonte: Esquela. (1934,29 novembro). La Región, p. 3)

De novo as nosas mulleres ourensás demostran a súa valentía facendo estudos universitarios nunha época na que non se vía con bos ollos que as mulleres tomasen esa iniciativa.

Vid: Cid Galante, Rosa María, Muller e educación en Ourense (1900-1930) Tese inédita. Cid Galante, Rosa María., As primeiras ourensás ante o reto de educación universitaria (1900-1930) (I) Minius: Revista do Departamento de Historia, Arte e Xeografía, ISSN 1131-5989, Nº 11, 2003 pags. 139-156. Cid Galante, Rosa María. As primeiras ourensás ante o reto da educación universitaria (1900-1940) (II) Minius: Revista do Departamento de Historia, Arte e Xeografía, ISSN 1131-5989, Nº 12, 2004, pags. 73-102; La Región, 18 de outubro de 1923, p. 2; El Ideal Gallego, 24 de novembro de 1924, p. 5; El Compostelano, 22 de novembro de 1924, p. 1; Domecq en Galicia, 1 de novembro de 1928, p. 26; El Ideal Gallego, 22 de xaneiro de 1930, p. 5; La Región 29 de novembro de 1934, p. 5. (1) El Pueblo Gallego, 26 de novembro de 1924, p. 10; Foto: El Pueblo Gallego, 26 de novembro de 1924, p. 12.

MARÍA PÉREZ LÓPEZ

María naceu o 12 de decembro de 1917 en Dadín, O Irixo, e era irmá de Vicenta Pérez López que tamén figura neste blog.

Eran fillas de Hermenesindo Pérez García que era médico e de Elvira López.  Realizou o exame de ingreso en 1939 na Facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Santiago. Tras realizar todos os cursos licenciouse en 1942. Nese ano foi nomeada Rexedora da Sección Feminina  do Distrito Universitario de Santiago.

Foi militante de F.E.T. e de las J.O.N.S. e incorporouse a filas o 1 de agosto de 1936 e prestou servizo en Hospitais de sangue. Obtivo a Medalla de Sanidade Militar de constancia con tres pasadores de primeira liña. Medalla da Medhauria e a Medalla da Vella Garda. Interveu nas operacións da Fronte de Madrid, Griñón, Alto dos Leóns Toledo, Guadalaxara e outros (1). 

Estivo traballando no Instituto Laboral de Ribadavia como profesora de Xeografía e Historia. Foi unha persoa recoñecida na localidade e era habitual en diversos actos culturais como charlas e conferencias que adoitaban a ser presentadas por ela. Fomentaba a cultura da comarca de Ribadavia e foi a fundadora e directora da Revista Avia, unha revista trimestral do Centro de Ensinanza Media na que o alumnado presentaba traballos sobre a contorna.

Nos anos setenta atopábase dando clases no Centro 12 de Octubre no que impartía Lengua, Literatura e Xeografía. Nunha ocasión levou aos alumnos de 3º curso de Oficilía, curso superior do Centro Sindical de Formación Profesional 12 de Outubro a visitar as instalacións de La Región. 

(Fonte: Foto Reza. "Los alumnos de la 12 de Octubre visitan nuestros talleres", La Región, 3 de decembro de 1970, p. 15.)

(1)ARQUIVO HISTÓRICO PROVINCIAL DE OURENSE. Expediente Personal. Servicio Nacional de Ex-Combatientes. C.5468/88.

(Elaboración propia a partir de diversas fontes. Vid: Cid Galante, Rosa María, Muller e educación en Ourense (1900-1930), Tese de doutoramento.El Correo gallego, 12 de setembro de 1942, p. 2; El pueblo gallego, 10 de febreiro de 1954, 2; El pueblo gallego, 30 de decembro de 1955, p. 11; La Región, 30 de decembro de 1955, p. 5; La Región, 14 de febreiro de 1960, p. 21; Foto Reza. "Los alumnos de la 12 de Octubre visitan nuestros talleres", La Región, 3 de decembro de 1970, p. 15.)

VICENTA LAMAS BARREIRO

Renovamos esta entrada, que levaba publicada desde 2010, grazas á achegas de Victorino Poutás Fernández que tivo a amabilidade de poñerse en contacto comigo para ofrecerme algún dato máis sobre a familia. Iso animoume a seguir pescudando sobre Vicenta e familiares e os resultado é a a información que lles transmito a continuación.

Vicenta naceu o 5 de marzo de 1893 en Ourense ás cinco da tarde na rúa de San Pedro número vinte e seis. O seu pai era Francisco José Lamas Salgado natural de Ourense, que era carpinteiro, xornalista e agrarista e de ideoloxía anarquista, e súa nai era Amparo Barreiro que era de San Vicente de Lobeira, casados o día 8 de maio de 1892. Era neta por liña paterna de Antonio Lamas natural de dun pobo de A Coruña e domiciliado en Ourense e de Vicenta Salgado natural de Ceboliño. E por liña materna  de avó descoñecido e de Concepción Barreiro natural de Cea e domicilidada en Ourense. 

(Partida de Nacemento. Debo agradecer a colaboración e axuda que me dispensaron desde o Rexistro Civil de Ourense para localizar as partidas de nacemento da familia Lamas Barreiro.)

Os seus irmáns foron Francisco, Pilar e Concepción (Chita) e podemos adiantar que resultou ser unha familia moi interesante por canto se implicaron na cultura. Teremos ocasión de falar das súas traxectorias. Toda a familia trasladouse a Arxentina a comezos do século XX, sobre 1910, e residiron en Bos Aires. O pai foi fundador da Unión Provincial Orensana en 1913, tamén participou na fundación da Asociación Rexionalista A Terra e foi o promotor da Casa de Galicia en Bos Aires.

(Fonte: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chita_Lamas_y_Francisco_Lamas_Salgado._1929._Granja_Ceres._Ituzaing%C3%B3.jpg#/media/Ficheiro:Chita_Lamas_y_Francisco_Lamas_Salgado._1929._Granja_Ceres._Ituzaing%C3%B3.jpg)

Vicenta foi a primeira muller que se inscribiu a comezos de século de forma oficial no Instituto Provincial onde fixo o exame de ingreso o 21 de setembro de 1904 cando tiña dez anos. A prensa ourensá, neste caso El Miño do 3 de outubro de 1904 (p. 1), recolleu deste xeito a noticia:

En Junio sufrieron examen de ingreso 29 alumnos, que alcanzaron todos la aprobación; en Septiembre solicitaron y realizaron el ingreso, 14 alumnos en la enseñanza no oficial y 78 en la enseñanza oficial, siendo el resultado de estos exámenes 83 aprobados y 9 suspensos. De los aprobados, 14 solicitaron mejora de nota, alcanzando la de sobresaliente la Srta. Vicenta Lamas...

Matriculouse simplemente nun curso e tan só en catro disciplinas: Lingua Castelá, Xeografía Xeral de Europa, Nocións de Aritmética e Xeometría e Caligrafía, e pese aos éxitos académicos conseguidos, non continuou os estudos.

Casou con Francisco Pérez y Pérez, un prestixioso comerciante de Bos Aires. O matrimonio residía en Arxentina pero acudía a Galicia facendo estancia en Vigo e Mondariz. Logo regresaban a Arxentina embarcándose no barco de vapor Zeelandia.

O seu irmán, Francisco Lamas Barreiro (Farruco) naceu en Ourense na rúa San Pedro número vinte e seis ás doce e dez minutos do 2 de xaneiro de 1896 e foi un prestixioso pintor. Recibiu as primeiras leccións artísticas do profesor ourensán Juan Fernández (Xesta). Á idade de nove anos marchou a Bos Aires e alí seguiu coas clases de pintura da man de Juan Ardit. Era un ferventa amante da súa terra. Nunha entrevista que lle fixo Luís de Castro para a Revista Nova Galicia afirmou que añoraba a súa Terra e veu nalgunha ocasión. Foi socio da Institución Cultura Gallega e comprometido co galeguismo. Realizou interesantes exposicións de pintura no Salón da Mocidade Galeguista. Colaborou coa Revista Nós e participaba nas Asembleas Nacionalistas. Casou con Adela Oliveri e tivo unha filla. Faleceu en Bos Aires en 1980.

(Partida de Nacemento. Debo agradecer a colaboración e axuda que me dispensaron desde o Rexistro Civil de Ourense para localizar as partidas de nacemento da familia Lamas Barreiro.)

Gaspar F. Oitabén publicou na Región do 17 de marzo de 1917 un artigo no que recollía un escrito no Diario de Galicia de Bos Aires que dicía o seguinte:

En el rosal de mis amistades cultivo amorosamente la delicada sensibilidad de Paco Lamas, el pintor de los cuerpos rústicos y asoleados; viriles y sangrantes... paco Lamas, es un fuerte de espíritu, pero de un espíritu refinado y sutil. Es uno de estos hombres que han nacido para la lucha con un cerebro visionario ardiendo en luz...Hace pocos días lo he visto por la tarde en la Avenida de Mayo. Como hacía varios meses que no nos veíamos, quedamos en vernos...Este pintor gallego, que tiene la costumbre de hablar muy poco, quiso satisfacerme con una charla amena, íntimamente artística. Habló mucho. Había fiebre en sus palabras....Recorrimos, hablando, medio centro...me habló de su obra y de una futura exposición artística que realizará el mes de Abril próximo, donde expondrá una cantidad de cuadros en los salones del Centro Gallego de Buenos Aires...Quedé en ir a visitarle a su estudio y heme aquí ante sus óleos y sus cuadros al carbón, admirando la labor de un enfebrecido, donde va depositando poco a poco toda la angustia de una inquietud nerviosa en floración. Digamos primeramente...que este pintor reniega de los academicismos ampulosos y todas las técnicas anquilosadas. Su labor es su espíritu. Hay en toda su obra un nerviosismo extraño y fervoroso. Por eso que sus cuadros son rudos y palpitantes con la augusta virilidad de los cuerpos vírgenes. En sus cuadros costumbristas, que son los que más me llamaron la atención, excluyendo un autorretrato originalísimo que me parece el mejor trabajo realizado hasta la fecha por dicho artista, hay una tendencia a los tipos opulentos y complemos, de carnes rojas y de graves y enérgicas facciones. En un cuadro donde representa tres mujeres campesinas hay una fuerza de remozamiento hostil que nos subyuga. Son tres gallegas de una robustez violenta y montaraz; de un agreste impresionismo humano. Son gallegas torturadas por una agitación hombruna, de una emoción pagana. Cuertpos toscos, viriles, burilados en fuego de un raro complejismo montañés; cuerpos bruscos y sin pulir, que sugieren esos tipos bravíos, brutalmente esculpidos y roqueños, que se admiran en los poblados de Galicia...(1)

("Orense", La Integridad, 5 de decembro de 1921, p. 2)

(Fonte: Nova Galicia. 24 de abril de 1920, p. 1)

Pilar Lamas Barreiro, a primoxénita, irmá de Vicenta. Naceu en Ourense o 9 de maio de 1891 na rúa Porta da Aira número trinta ás catro da mañá. Era filla de Francisco e Amparo pero estes aínda non estaban casados pois casaron un ano máis tarde, o 8 de maio de 1892. Pilar foi unha das primeiras alumnas do Instituto Ourensán. Recibiu como o seu irmán, Francisco, leccións de nocións artísticas da man do profesor Juan Fernández Pérez, Xesta e expuso en abril de 1910 algúns dos seus debuxos no escaparate do comercio ourensán "Ao bon Marché". As súas dotes pictóricas tamén tiveron moito recoñecemento para ser unha artista tan nova. Marchou para Arxentina coa familia e alí casou co comerciante Sr.Plaza ¿?e tiveron unha filla chamada Arito ¿?. Pilar faleceu o 21 de xullo de 1966 en Montevideo.

(Partida de Nacemento. Debo agradecer a colaboración e axuda que me dispensaron desde o Rexistro Civil de Ourense para localizar as partidas de nacemento da familia Lamas Barreiro.)

Inmaculada Concepción Lamas Barreiro. Outra das irmás de Vicenta á que lle dedicaremos unha entrada propia.

(Fonte: Esquerda a dereita: Francisco Pérez Pérez, Vicenta Lamas, Chita Lamas e Ramiro Illa. Foto do ano 1930. Fondo Ramiro Isla Couto. Fundación Isla Couto).

Vid: Cid Galante, Rosa María., Muller e educación en Ourense (1900-1930) Tese de doutoramento inédita.

Benso Calvo, Carmen e Cid Galante, Rosa María, "A participación das mulleres ourensás no ensino secundario" en Sarmiento, nº 10, 2006, pp. 147-185. Benso Calvo, Carmen e Cid Galante, Rosa María, " Los expedientes de las estudiantes de bachillerato: Una fuente básica para el estudio del alumnado femenino de los Institutos. Ourense como ejemplo" en Historia de la Educación, Revista Interuniversitaria, 2007, pp. 437-470; "Sociedad", El Pueblo Gallego, 27 de maio de 1926, p. 7; El Pueblo Gallego, 14 de agosto de 1926, p. 2; "Siguen arredándose os socios da Institución Cultural Gallega, A Fouce, agosto de 1935, p. 1; "Orense", Heraldo de Galicia, 22 de xaneiro de 1922, p. 7; "Pintores gallegos", Nova Galicia, 24 de abril de 1920, p. 1-2; Sáncez, Luís, Vida Gallega, 20 de decembro de 1914, p. 6; "Noticias Generales", El Miño, 9 de abril de 1910, p. 2; "La Cátedra de Retórica y Poética", La Región, 26 de agosto de 1972, p. 9-10; "De Arte", La Región, 14 de abril de 1910, p. 1; dos, C. (2021, June 4). agrarista e xornalista galego. Retrieved August 3, 2024, from Wikipedia.org website: https://gl.wikipedia.org/wiki/Francisco_Lamas_Salgado (consultado o 3 de agosto de 2024); FamilySearch.org. (2015). Retrieved August 3, 2024, from Familysearch.org website: https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6TRR-DBSY. (1) Gaspar F. Oitabén. "Nuestros pintores". La Región, 27 de marzo de 1917, p. 1.